دوره 14، شماره 1 - ( بهار و تابستان 1405 )
جلد 14 شماره 1 صفحات 169-158 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ghanbari S, Moshtaghi V, Fathizadeh O. (2026). Analysis of income inequality and households dependency patterns in the Sustainable managements of Hyrcanian forests. Ecol Iran For. 14(1), 158-169. doi:10.61882/ifej.2026.605
URL: http://ifej.sanru.ac.ir/article-1-605-fa.html
URL: http://ifej.sanru.ac.ir/article-1-605-fa.html
قنبری سجاد، مشتاقی وحید، فتحی زاده امید.(1405). تحلیل نابرابری درآمدی و الگوهای وابستگی خانوارها به جنگل در چارچوب مدیریت پایدار جنگل های هیرکانی بوم شناسی جنگل های ایران (علمی- پژوهشی) 14 (1) :169-158 10.61882/ifej.2026.605
سجاد قنبری*1 
، وحید مشتاقی2، امید فتحی زاده2
، وحید مشتاقی2، امید فتحی زاده2
1- گروه مهندسی منابع طبیعی-جنگل داری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران & گروه پژوهشی منابع طبیعی و گیاهان دارویی، مرکز تحقیقات علوم و فناوری های زیستی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2- گروه مهندسی منابع طبیعی-جنگل داری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2- گروه مهندسی منابع طبیعی-جنگل داری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
چکیده: (501 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: جنگل های هیرکانی به عنوان یکی از منابع طبیعی حیاتی در ایران، نقش بسزایی در تأمین خدمات بوم شناختی و اقتصادی دارند. مدیریت پایدار این جنگل ها نیازمند بررسی دقیق و جامع شاخص های اقتصادی-اجتماعی است که می توانند به حفظ و بهره برداری بهینه از این منابع کمک کنند. شناسایی این شاخص ها نه تنها بر وضعیت اقتصادی جوامع محلی تأثیرگذار است، بلکه می تواند بهبود شرایط اجتماعی و زیست محیطی را نیز به دنبال داشته باشد. بررسی شاخص های اقتصادی-اجتماعی در مدیریت پایدار جنگل های هیرکانی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این شاخص ها نقشی اساسی در موفقیت برنامه های مدیریتی ایفا میکنند. جوامع محلی که به منابع جنگلی برای تأمین معیشت خود وابسته اند، باید در فرآیندهای تصمیم گیری و اجرای برنامه ها مشارکت فعال داشته باشند تا بتوانند نیازهای اقتصادی خود را بهصورت پایدار تأمین کنند. جنگل ها میتوانند بهعنوان منبعی برای کاهش فقر عمل کنند، زیرا محصولات جنگلی اعم از چوبی و غیر چوبی و خدمات بوم سازگانی مانند گردشگری درآمد قابل توجهی را برای جوامع محلی فراهم می کنند. میزان وابستگی در بین جوامع محلی می تواند بسیار متغیر باشد. هدف اصلی تحقیق حاضر، ارزیابی وضعیت شاخص های اقتصادی-اجتماعی با تاکید بر تحلیل تأثیر درآمد حاصل از منابع جنگلی بر معیشت و رفاه اقتصادی خانوارهای محلی و نقش آن در کاهش فقر و نابرابری درآمدی (ضریب جینی) در بین جوامع جنگل نشین جنگل های هیرکانی در منطقه چالوس و کلاردشت است.
مواد و روش ها: منطقه مورد مطالعه پژوهش حاضر شامل محدوده طرحهای جنگل داری در جنگل های هیرکانی واقع در شمال ایران، در مناطق چالوس و کلاردشت در غرب استان مازندران است. برای انتخاب نمونه ها از روش نمونه برداری تصادفی با پیمایش میدانی استفاده شد. داده های پژوهش با استفاده از تکمیل پرسشنامه های نیمه ساختار یافته از 215 خانوار جنگل نشین در بهار و تابستان 1404 تهیه شدند. پیش از تکمیل پرسشنامه ها، به منظور رعایت حقوق شهروندی و افزایش حس مشارکت در میان جنگل نشینان، رضایت آگاهانه افراد اخذ گردید. روایی پرسشنامه، با استفاده از دیدگاه های جمعـــی از اســتادان دانشـــگاه و همچنـــین کارشناســـان منابع طبیعی، تأیید شد. پایایی پرسشنامه نیز بـا اسـتفاده از آزمون آلفای کرونباخ در جامعه نظیر (با حجم 30 سرپرست خــانوار) مــورد پــایش قــرار گرفــت. در تجزیه و تحلیل داده ها، علاوه بر آماره های توصیفی، از آزمون های آماری استنباطی نظیر همبستگی استفاده شد. بـه منظـور تجزیـه و تحلیـل داده هـای جمـع آوری شـده، از نـرم افـزار SPSS نسخه 21 استفاده شد. سوالات اصلی پرسشنامه شامل مواردی از خصوصیات فردی و حرفه ای افراد مورد مطالعه، نوع و میزان وابستگی، تعداد دفعات مراجعه به جنگل، تغییر وضعیت وابستگی و دسترسی به جنگل در طی 10 سال گذشته و سایر موارد بود. محاسبه ضریب جینی در دو حالت با درآمد و بدون درآمد از جنگل و بررسی نرخ فقر در جوامع محلی، به تحلیل تأثیر جنگل های هیرکانی بر کاهش فقر و نابرابری درآمدی پرداخت.
یافته ها: میانگین تعداد اعضای خانوار مورد بررسی در پژوهش 3/5 نفر بود. میانگین فاصله محل سکونت افراد مورد مطالعه از جنگل 4/1 کیلومتر بود. تعداد مراجعات به جنگل در فصول مختلف نشان دهنده نوعی وابستگی بود؛ به طوری که پاسخ دهندگان بیان کردند میانگین های تعداد مراجعه در فصول بهار و تابستان (1/3 ± 1/9) و در فصول پاییز و زمستان (0/1 ± 1/8) بودند. تفاوت بین دو فصل از نظر آماری در سطح یک درصد معنی دار بود. بر اساس نتایج، 88/7 درصد از افراد بیان کردند که از جنگل و محصولات جنگلی استفاده می کنند. این میزان وابستگی بر اساس طیف لیکرت 2/7 یعنی بالاتر از حد متوسط (2/5) است. میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. بیشترین میزان استفاده از جنگل مربوط به جمع آوری میوه های جنگلی (184 نفر) بود و گیاهان دارویی (162 نفر) و هیزم (158 نفر) با اندکی اختلاف از همدیگر در رده های بعدی قرار داشتند. بیشترین و کمترین میزان تغییر وابستگی به جنگل به ترتیب در تأمین آب از جنگل (3/9) و تأمین مصالح برای ساخت خانه و انباری و اصطبل (1/4) بودند. در بین کالاها و خدمات استفاده شده از جنگل، دسترسی به تأمین مصالح برای ساخت خانه، انباری، اصطبل و علوفه حیوانات بیشتر دست خوش تغییرات دسترسی کمتر شده است و دسترسی به مواد اولیه از جنگل برای ساخت صنایع دستی بهتر شده است. بر اساس نتایج، میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. سهم درآمد حاصل از منابع جنگلی در بین خانوارها به طور متوسط 24 درصد بود که از 4 تا 61 درصد متغیر بود. ضریب جینی در دو حالت درآمدهای حاصل از جنگل (0/4) و بدون درآمدهای حاصل از جنگل (0/52)، تفاوت معنی داری را نشان داد. متغیر تحصیلات رابطه منفی و معنی داری با وابستگی به جنگل دارند، بدین معنا که افزایش سطح آموزش موجب جهت گیری خانوارها بهسوی کاهش بهره برداری مستقیم از جنگل می شود. مدل رگرسیونی حاکی از آن است که متغیرهای سن، سطح تحصیلات، اندازه خانوار، سطح زمین دیم زراعی و تعداد واحد دامی گوسفند تاثیر مهمی بر میزان وابستگی به جنگل داشته اند. متغیرهای مذکور حدود 24 درصد از واریانس متغیر وابسته را تحت تأثیر قرار می دهند.
نتیجه گیری: بر اساس نتایج، می توان نتیجه گرفت که جنگل نقش مهمی را در اقتصاد و معیشت خانوارها بازی می کند، به طوری که با متوسط سهم 24 درصدی منابع جنگلی در درآمد کل خانوار، حذف جنگل از درآمد کل خانوار، نابرابری درآمدی به صورت معنی داری افزایش پیدا می کند. علاوه بر این، وابستگی اصلی خانوارها به جنگل برای جمع آوری میوه های جنگلی و گیاهان دارویی است. همچنین، دسترسی به منابع جنگلی نیز در طی سال های گذشته دست خوش تغییراتی شده است. بر اساس نتایج تحقیق، پیشنهادات کاربردی شامل ایجاد فرصت های شغلی پایدار و جایگزین، توسعه آموزش های محیط زیستی و ترویج مشارکت اجتماعی، بهبود دسترسی به بازار و زیرساخت ها، حمایت از برنامه های مبتنی بر منابع جنگلی مانند جنگلداری مشارکتی و صنایع کوچک مقیاس، و تقویت زنجیره های ارزش افزوده بومی است. این اقدامات می توانند وابستگی خانوارهای کم درآمد به جنگل را کاهش، فشار بر منابع طبیعی را کم و عدالت اقتصادی و امنیت معیشتی جوامع جنگل نشین را افزایش دهند.
مقدمه و هدف: جنگل های هیرکانی به عنوان یکی از منابع طبیعی حیاتی در ایران، نقش بسزایی در تأمین خدمات بوم شناختی و اقتصادی دارند. مدیریت پایدار این جنگل ها نیازمند بررسی دقیق و جامع شاخص های اقتصادی-اجتماعی است که می توانند به حفظ و بهره برداری بهینه از این منابع کمک کنند. شناسایی این شاخص ها نه تنها بر وضعیت اقتصادی جوامع محلی تأثیرگذار است، بلکه می تواند بهبود شرایط اجتماعی و زیست محیطی را نیز به دنبال داشته باشد. بررسی شاخص های اقتصادی-اجتماعی در مدیریت پایدار جنگل های هیرکانی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این شاخص ها نقشی اساسی در موفقیت برنامه های مدیریتی ایفا میکنند. جوامع محلی که به منابع جنگلی برای تأمین معیشت خود وابسته اند، باید در فرآیندهای تصمیم گیری و اجرای برنامه ها مشارکت فعال داشته باشند تا بتوانند نیازهای اقتصادی خود را بهصورت پایدار تأمین کنند. جنگل ها میتوانند بهعنوان منبعی برای کاهش فقر عمل کنند، زیرا محصولات جنگلی اعم از چوبی و غیر چوبی و خدمات بوم سازگانی مانند گردشگری درآمد قابل توجهی را برای جوامع محلی فراهم می کنند. میزان وابستگی در بین جوامع محلی می تواند بسیار متغیر باشد. هدف اصلی تحقیق حاضر، ارزیابی وضعیت شاخص های اقتصادی-اجتماعی با تاکید بر تحلیل تأثیر درآمد حاصل از منابع جنگلی بر معیشت و رفاه اقتصادی خانوارهای محلی و نقش آن در کاهش فقر و نابرابری درآمدی (ضریب جینی) در بین جوامع جنگل نشین جنگل های هیرکانی در منطقه چالوس و کلاردشت است.
مواد و روش ها: منطقه مورد مطالعه پژوهش حاضر شامل محدوده طرحهای جنگل داری در جنگل های هیرکانی واقع در شمال ایران، در مناطق چالوس و کلاردشت در غرب استان مازندران است. برای انتخاب نمونه ها از روش نمونه برداری تصادفی با پیمایش میدانی استفاده شد. داده های پژوهش با استفاده از تکمیل پرسشنامه های نیمه ساختار یافته از 215 خانوار جنگل نشین در بهار و تابستان 1404 تهیه شدند. پیش از تکمیل پرسشنامه ها، به منظور رعایت حقوق شهروندی و افزایش حس مشارکت در میان جنگل نشینان، رضایت آگاهانه افراد اخذ گردید. روایی پرسشنامه، با استفاده از دیدگاه های جمعـــی از اســتادان دانشـــگاه و همچنـــین کارشناســـان منابع طبیعی، تأیید شد. پایایی پرسشنامه نیز بـا اسـتفاده از آزمون آلفای کرونباخ در جامعه نظیر (با حجم 30 سرپرست خــانوار) مــورد پــایش قــرار گرفــت. در تجزیه و تحلیل داده ها، علاوه بر آماره های توصیفی، از آزمون های آماری استنباطی نظیر همبستگی استفاده شد. بـه منظـور تجزیـه و تحلیـل داده هـای جمـع آوری شـده، از نـرم افـزار SPSS نسخه 21 استفاده شد. سوالات اصلی پرسشنامه شامل مواردی از خصوصیات فردی و حرفه ای افراد مورد مطالعه، نوع و میزان وابستگی، تعداد دفعات مراجعه به جنگل، تغییر وضعیت وابستگی و دسترسی به جنگل در طی 10 سال گذشته و سایر موارد بود. محاسبه ضریب جینی در دو حالت با درآمد و بدون درآمد از جنگل و بررسی نرخ فقر در جوامع محلی، به تحلیل تأثیر جنگل های هیرکانی بر کاهش فقر و نابرابری درآمدی پرداخت.
یافته ها: میانگین تعداد اعضای خانوار مورد بررسی در پژوهش 3/5 نفر بود. میانگین فاصله محل سکونت افراد مورد مطالعه از جنگل 4/1 کیلومتر بود. تعداد مراجعات به جنگل در فصول مختلف نشان دهنده نوعی وابستگی بود؛ به طوری که پاسخ دهندگان بیان کردند میانگین های تعداد مراجعه در فصول بهار و تابستان (1/3 ± 1/9) و در فصول پاییز و زمستان (0/1 ± 1/8) بودند. تفاوت بین دو فصل از نظر آماری در سطح یک درصد معنی دار بود. بر اساس نتایج، 88/7 درصد از افراد بیان کردند که از جنگل و محصولات جنگلی استفاده می کنند. این میزان وابستگی بر اساس طیف لیکرت 2/7 یعنی بالاتر از حد متوسط (2/5) است. میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. بیشترین میزان استفاده از جنگل مربوط به جمع آوری میوه های جنگلی (184 نفر) بود و گیاهان دارویی (162 نفر) و هیزم (158 نفر) با اندکی اختلاف از همدیگر در رده های بعدی قرار داشتند. بیشترین و کمترین میزان تغییر وابستگی به جنگل به ترتیب در تأمین آب از جنگل (3/9) و تأمین مصالح برای ساخت خانه و انباری و اصطبل (1/4) بودند. در بین کالاها و خدمات استفاده شده از جنگل، دسترسی به تأمین مصالح برای ساخت خانه، انباری، اصطبل و علوفه حیوانات بیشتر دست خوش تغییرات دسترسی کمتر شده است و دسترسی به مواد اولیه از جنگل برای ساخت صنایع دستی بهتر شده است. بر اساس نتایج، میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. سهم درآمد حاصل از منابع جنگلی در بین خانوارها به طور متوسط 24 درصد بود که از 4 تا 61 درصد متغیر بود. ضریب جینی در دو حالت درآمدهای حاصل از جنگل (0/4) و بدون درآمدهای حاصل از جنگل (0/52)، تفاوت معنی داری را نشان داد. متغیر تحصیلات رابطه منفی و معنی داری با وابستگی به جنگل دارند، بدین معنا که افزایش سطح آموزش موجب جهت گیری خانوارها بهسوی کاهش بهره برداری مستقیم از جنگل می شود. مدل رگرسیونی حاکی از آن است که متغیرهای سن، سطح تحصیلات، اندازه خانوار، سطح زمین دیم زراعی و تعداد واحد دامی گوسفند تاثیر مهمی بر میزان وابستگی به جنگل داشته اند. متغیرهای مذکور حدود 24 درصد از واریانس متغیر وابسته را تحت تأثیر قرار می دهند.
نتیجه گیری: بر اساس نتایج، می توان نتیجه گرفت که جنگل نقش مهمی را در اقتصاد و معیشت خانوارها بازی می کند، به طوری که با متوسط سهم 24 درصدی منابع جنگلی در درآمد کل خانوار، حذف جنگل از درآمد کل خانوار، نابرابری درآمدی به صورت معنی داری افزایش پیدا می کند. علاوه بر این، وابستگی اصلی خانوارها به جنگل برای جمع آوری میوه های جنگلی و گیاهان دارویی است. همچنین، دسترسی به منابع جنگلی نیز در طی سال های گذشته دست خوش تغییراتی شده است. بر اساس نتایج تحقیق، پیشنهادات کاربردی شامل ایجاد فرصت های شغلی پایدار و جایگزین، توسعه آموزش های محیط زیستی و ترویج مشارکت اجتماعی، بهبود دسترسی به بازار و زیرساخت ها، حمایت از برنامه های مبتنی بر منابع جنگلی مانند جنگلداری مشارکتی و صنایع کوچک مقیاس، و تقویت زنجیره های ارزش افزوده بومی است. این اقدامات می توانند وابستگی خانوارهای کم درآمد به جنگل را کاهش، فشار بر منابع طبیعی را کم و عدالت اقتصادی و امنیت معیشتی جوامع جنگل نشین را افزایش دهند.
فهرست منابع
1. Asadolahi, Z., Salmanmahiny, A., & Sakieh, Y. (2017). Hyrcanian forests conservation based on ecosystem services approach. Environmental Earth Sciences, 76, 1-18. [DOI:10.1007/s12665-017-6702-x]
2. Gregar, J. (1994). Research design (qualitative, quantitative and mixed methods approaches). Book published by SAGE Publications, 228, 21.
3. Eneji, C., Ajake, O., Mubi, M., & Husain, M. (2015). Gender participation in forest resources exploitation and rural development of the forest communities in Cross River State, Nigeria. Journal of Natural Sciences Research, 5(18), 61-71.
4. Eshaghi Milasi, F., Mahmoud, B., & Yarali, N. (2017). Economic dependencies of forest dwellers on forest resources of central Zagros in Lordegan City. Iranian Journal of Forest, 9(2), 289-300.
5. FAO. (2020). Global Forest Resources Assessment 2020: Main report. Rome. 196.
https://doi.org/10.4060/ca9825en [DOI:https://doi.org/10.4060/ca9825en]
6. Garekae, H., Thakadu, O. T., & Lepetu, J. (2017). Socio-economic factors influencing household forest dependency in Chobe enclave, Botswana. Ecological Processes, 6, 1-10. [DOI:10.1186/s13717-017-0107-3]
7. Ghanbari, S., Eastin, I. L., Henareh Khalyani, J., Ghanipour, D., & Chehreh Ghani, M. (2021). Ecosystem-based Adaptation (EbA) strategies for reducing climate change risks and food security of forest-dependent communities in Iran. Austrian Journal of Forest Science, 138(4), 349-374.
8. Ghanbari, S., Heshmatol Vaezin, S. M., Shamekhi, T., Eastin, I. L., Lovrić, N., & Aghai, M. M. (2020a). The economic and biological benefits of non-wood forest products to local communities in Iran. Economic Botany, 74, 59-73. [DOI:10.1007/s12231-019-09478-9]
9. Ghanbari, S., & Turvey, S. T. (2022). Local ecological knowledge provides novel evidence on threats and declines for the Caucasian grouse Lyrurus mlokosiewiczi in Arasbaran Biosphere Reserve, Iran. People and Nature, 4(6), 1536-1546. [DOI:10.1002/pan3.10401]
10. Ghanbari, S., Vaezin, S. M. H., Shamekhi, T., Eastin, I. L., Lovrić, N., & Aghai, M. M. (2020b). The economic and biological benefits of non-wood forest products to local communities in Iran. Economic Botany, 74, 59-73. [DOI:10.1007/s12231-019-09478-9]
11. Habibi, B., Alipour, H., & Kiadaliri, H. (2014). A study on the participation level of forest dwellers and its effective factors in forest management (case study: Babolkenar area of Babol Township). Iranian Journal of Forest and Poplar Research, 22(1), 109-120.
12. Haidari, M., & Karamdoost Maryan, B. (2016). The study and policy cessation of forest utilization or forest logging in hyrcanian forests (Case study: Shafarood forests). Iranian Journal of Forest and Poplar Research, 24(4), 736-724. [DOI:10.22092/ijfpr.2016.109450]
13. Henareh Khalayani, J., Ghanbari, S., Haidari, M., & Javanmiripour, M. (2021). Using contingent valuation method to valuation conservation of habitat function in North Zagros Forests. Journal of Renewable Natural Respurces Research, 11(2), 29-43.
14. Mamo, G., Sjaastad, E., & Vedeld, P. (2007). Economic dependence on forest resources: A case from Dendi District, Ethiopia. Forest Policy and Economics, 9(8), 916-927. [DOI:10.1016/j.forpol.2006.08.001]
15. Martin, A. J. F., & Conway, T. M. (2025). Using the Gini Index to quantify urban green inequality: A systematic review and recommended reporting standards. Landscape and Urban Planning, 254, 105231. [DOI:10.1016/j.landurbplan.2024.105231]
16. Miller, D. C., Mansourian, S., Gabay, M., Hajjar, R., Jagger, P., Kamoto, J. F., Shyamsundar, P. (2021). Forests, trees and poverty alleviation: Policy implications of current knowledge. Forest Policy and Economics, 131, 102566. [DOI:10.1016/j.forpol.2021.102566]
17. Pan, Y., Wei, G., Cunningham, A. A., Li, S., Chen, S., Milner-Gulland, E., & Turvey, S. T. (2016). Using local ecological knowledge to assess the status of the Critically Endangered Chinese giant salamander Andrias davidianus in Guizhou Province, China. Oryx, 50(2), 257-264. [DOI:10.1017/S0030605314000830]
18. Pirmohammadi, Z., Mahdavi, A., Hemmat, M., Celavazi, M., & Soltani, A. (2020). Investigation on the forest role in livelihood of rural and nomadic households in Kouhdasht city. Iranian Journal of Forest, 12(2), 189-202.
19. Soltani, A., Angelsen, A., Eid, T., Naieni, M. S. N., & Shamekhi, T. (2012). Poverty, sustainability, and household livelihood strategies in Zagros, Iran. Ecological Economics, 79, 60-70. [DOI:10.1016/j.ecolecon.2012.04.019]
20. Zandebasiri, M., Soosani, J., & Pourhashemi, M. (2017). Evaluation of sustainable forest management of Iran's Zagros forests. Applied Ecology and Environmental Research, 15(3), 621-632. [DOI:10.15666/aeer/1503_621632]
21. Zhang, L., Guan, Z., Fei, H., Yan, L., Turvey, S. T., & Fan, P. (2020). Influence of traditional ecological knowledge on conservation of the skywalker hoolock gibbon (Hoolock tianxing) outside nature reserves. Biological Conservation, 241, 108267. [DOI:10.1016/j.biocon.2019.108267]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
