Ecology of Iranian Forests

fa تحلیل نابرابری درآمدی و الگوهای وابستگی خانوارها به جنگل در چارچوب مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی Analysis of income inequality and households dependency patterns in the Sustainable managements of Hyrcanian forests تخصصي Special پژوهشي Research مقدمه و هدف: جنگل‌های هیرکانی بهعنوان یکی از منابع طبیعی حیاتی در ایران، نقش بسزایی در تأمین خدمات بومشناختی و اقتصادی دارند. مدیریت پایدار این جنگل‌ها نیازمند بررسی دقیق و جامع شاخصهای اقتصادی-اجتماعی است که می‌توانند به حفظ و بهره‌برداری بهینه از این منابع کمک کنند. شناسایی این شاخصها نه تنها بر وضعیت اقتصادی جوامع محلی تأثیرگذار هستند، بلکه می‌توانند بهبود شرایط اجتماعی و زیست‌محیطی را نیز به‌دنبال داشته باشند. بررسی شاخص‌های اقتصادی-اجتماعی در مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این شاخصها نقشی اساسی در موفقیت برنامه‌های مدیریتی ایفا می‌کنند. جوامع محلی که به منابع جنگلی برای تأمین معیشت خود وابسته‌اند، باید در فرآیندهای تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها مشارکت فعال داشته باشند تا بتوانند نیازهای اقتصادی خود را به‌صورت پایدار تأمین کنند. جنگل‌ها می‌توانند به‌عنوان منبعی برای کاهش فقر عمل کنند، زیرا محصولات جنگلی اعم از چوبی و غیرچوبی و خدمات بومسازگانی مانند گردشگری درآمد قابل ‌توجهی را برای جوامع محلی فراهم می‌کنند. میزان وابستگی در بین جوامع محلی میتواند بسیار متغیر باشد. هدف اصلی تحقیق حاضر، ارزیابی وضعیت شاخص‌های اقتصادی-اجتماعی با تاکید بر تحلیل تأثیر درآمد حاصل از منابع جنگلی بر معیشت و رفاه اقتصادی خانوارهای محلی و نقش آن در کاهش فقر و نابرابری درآمدی (ضریب جینی) در بین جوامع جنگلنشین جنگلهای هیرکانی در منطقه چالوس و کلاردشت میباشد. مواد و روشها: منطقه مورد مطالعه پژوهش حاضر شامل محدوده طرح‌های جنگل‌داری در جنگل‌های هیرکانی واقع در شمال ایران، در مناطق چالوس و کلاردشت در غرب استان مازندران میباشد. برای انتخاب نمونه‌ها از روش نمونه‌برداری تصادفی با پیمایش میدانی استفاده شد. دادههای پژوهش با استفاده از تکمیل پرسشنامههای نیمهساختار یافته از 215 خانوار جنگلنشین در بهار و تابستان 1404 تهیه شد. پیش از تکمیل پرسشنامه‌ها، به منظور رعایت حقوق شهروندی و افزایش حس مشارکت در میان جنگل‌نشینان، رضایت آگاهانه افراد اخذ گردید. روایی پرسشنامه، با استفاده از دیدگاههای جمعـــی از اســتادان دانشـــگاه و همچنـــین کارشناســـان منابع طبیعی، تأیید شد. پایایی پرسشنامه نیز بـا اسـتفاده از آزمون آلفای کرونباخ در جامعه نظیر (با حجم 30 سرپرست خــانوار) مــورد پــایش قــرار گرفــت. در تجزیه و تحلیل دادهها، علاوه بر آمارههای توصیفی، از آزمونهای آماری استنباطی نظیر همبستگی استفاده شد. بـه منظـور تجزیـه و تحلیـل دادههـای جمـعآوری شـده، از نـرم افـزار SPSS نسخه 21 استفاده شد. سوالات اصلی پرسشنامه شامل مواردی از خصوصیات فردی و حرفهای افراد مورد مطالعه، نوع و میزان وابستگی، تعداد دفعات مراجعه به جنگل، تغییر وضعیت وابستگی و دسترسی به جنگل در طی 10 سال گذشته و سایر موارد بود. محاسبه ضریب جینی در دو حالت با درآمد و بدون درآمد از جنگل و بررسی نرخ فقر در جوامع محلی، به تحلیل تأثیر جنگل‌های هیرکانی بر کاهش فقر و نابرابری درآمدی پرداخت. یافتهها: نتایج نشان داد میانگین تعداد اعضای خانوار مورد بررسی در پژوهش 5/3 نفر بود.  «میانگین فاصله محل سکونت افراد مورد مطالعه از جنگل ۱/۴ کیلومتر بود. تعداد مراجعات به جنگل در فصول مختلف نشان‌دهنده نوعی وابستگی بود؛ به‌طوری که پاسخ‌دهندگان بیان کردند میانگین تعداد مراجعه در فصول بهار و تابستان (۳/۱ ± ۹/۱) و در فصول پاییز و زمستان (۸/۱ ± ۱/۰) بوده است. تفاوت بین دو فصل از نظر آماری در سطح یک درصد معنی‌دار بود. بر اساس نتایج، 7/88 درصد از افراد بیان کردند که از جنگل و محصولات جنگلی استفاده میکنند. این میزان وابستگی بر اساس طیف لیکرت 7/2 یعنی بالاتر از حد متوسط (5/2) میباشد. میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. بیشترین میزان استفاده از جنگل مربوط به جمعاوری میوههای جنگلی (184 نفر) بود و گیاهان دارویی (162 نفر) و هیزم (158 نفر) با اندکی اختلاف از همدیگر در ردههای بعدی قرار دارند. بیشترین و کمترین میزان تغییر وابستگی به جنگل به ترتیب در تامین آب از جنگل (9/3) و تامین مصالح برای ساخت خانه و انباری و اصطبل (4/1) بوده است. در بین کالاها و خدمات استفاده شده از جنگل، دسترسی به تامین مصالح برای ساخت خانه، انباری، اصطبل و علوفه حیوانات بیشتر دستخوش تغییرات دسترسی کمتر شده است و دسترسی به مواد اولیه از جنگل برای ساخت صنایع دستی بهتر شده است. بر اساس نتایج، میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. سهم درآمد حاصل از منابع جنگلی در بین خانوارها به طور متوسط 24 درصد که از 4 تا 61 درصد متغیر بود. ضریب جینی در دو حالت درآمدهای حاصل از جنگل (4/0) و بدون درآمدهای حاصل از جنگل (52/0)، تفاوت معنیداری نشان داد. متغیر تحصیلات رابطه منفی و معنیداری با وابستگی به جنگل دارند، بدینمعنا که افزایش سطح آموزش موجب جهت‌گیری خانوارها به‌سوی کاهش بهره‌برداری مستقیم از جنگل می‌شود. مدل رگرسیونی حاکی از آن است که متغیرهای سن، سطح تحصیلات، اندازه خانوار، سطح زمین دیم زراعی و تعداد واحد دامی گوسفند تاثیر مهمی در میزان وابستگی به جنگل داشتهاند. متغیرهای مذکور حدود 24 درصد از واریانس متغیر وابسته را تحت تأثیر قرار میدهند. نتیجهگیری: بر اساس نتایج میتوان نتیجه گرفت که جنگل نقش مهمی در اقتصاد و معیشت خانوارها بازی میکند. به طوری با با متوسط سهم 24 درصدی منابع جنگلی در درآمد کل خانوار، حذف جنگل از درآمد کل خانوار، نابرابری درآمدی به صورت معنیداری افزایش پیدا میکند. علاوه بر این، وابستگی اصلی خانوارها به جنگل برای جمعآوری میوههای جنگلی و گیاهان دارویی میباشد. همچنین دسترسی به منابع جنگلی نیز در طی سالهای گذشته دستخوش تغییراتی شده است. بر اساس نتایج تحقیق، پیشنهادات کاربردی شامل ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار و جایگزین، توسعه آموزش‌های محیط‌زیستی و ترویج مشارکت اجتماعی، بهبود دسترسی به بازار و زیرساخت‌ها، حمایت از برنامه‌های مبتنی بر منابع جنگلی مانند جنگلداری مشارکتی و صنایع کوچک‌مقیاس، و تقویت زنجیره‌های ارزش افزوده بومی است. این اقدامات می‌توانند وابستگی خانوارهای کم‌درآمد به جنگل را کاهش، فشار بر منابع طبیعی را کم و عدالت اقتصادی و امنیت معیشتی جوامع جنگل‌نشین را افزایش دهند. Introduction and Objective: Hyrcanian forests, as one of Iran's vital natural resources, play a significant role in providing ecological and economic services. Sustainable management of these forests requires a detailed and comprehensive study of socio-economic indicators that can help maintain and optimize these resources. Identifying these indicators not only affects the economic well-being of local communities but can also improve social and environmental conditions. The study of socio-economic indices in the sustainable management of Hyrcanian forests is particularly important, as these indices are fundamental to the success of management programs. Local communities dependent on forest resources for their livelihoods must actively participate in decision-making and implementation processes to sustain their economic needs. Forests can also serve as a source of poverty reduction, as forest products—including timber, non-wood forest products, and ecosystem services such as forest-based tourism—provide substantial income for local households. The degree of community dependence on forests can be highly variable. The main objective of this study is to evaluate the status of socio-economic indicators, emphasizing the impact of forest resources on the livelihood and economic welfare of local households and their role in reducing poverty and income inequality (measured by the Gini coefficient) among forest communities in the Hyrcanian forests of Chalus and Kelardasht. Materials and Methods: This research was conducted in areas covered by forest management plans in the Hyrcanian forests of northern Iran, specifically in Chalus and Kelardasht, western Mazandaran province. Random sampling was employed to select households in the villages, considering the geographical distribution and ensuring access to respondents with diverse characteristics (e.g., age, gender, education level, and forest dependency). Data were collected using semi-structured questionnaires from 215 households during spring and summer of 2025. The questionnaire's validity was confirmed through the collective perspectives of university professors and natural resources experts, and its reliability was tested using Cronbach's alpha in a similar community (30 households). Data analysis included descriptive statistics and inferential tests, such as correlation analysis, using SPSS version 21. Key questionnaire topics included personal and professional characteristics, type and extent of forest dependence, frequency of forest visits, changes in dependency, and access to forest resources over the past ten years. The impact of Hyrcanian forests on poverty reduction and income inequality was analyzed by calculating the Gini coefficient both with and without forest income and examining poverty rates among local communities. Results: The average household size was 3.5 persons, and the mean distance to the forest was 1.4 km. Seasonal visitation patterns reflected forest dependence, with respondents reporting more visits during spring and summer (3.1 ± 1.9) compared to autumn and winter (1.8 ± 0.1), showing a significant difference at the 1% level. Approximately 88.7% of respondents reported using forests and forest products, with an average dependence score of 2.7 on a Likert scale, above the midpoint. The most commonly used forest resources were forest fruits (n=184), medicinal plants (n=162), and fuelwood (n=158). The highest and lowest dependency scores were for water supply from forests (3.9) and materials for building houses, barns, and stables (1.4), respectively. Among goods and services, access to raw materials for handicrafts was relatively better, while building materials and animal fodder varied more among households. The average monthly household income was 121 million rials, with forest income accounting for 24% of total income (ranging from 4% to 61%). The Gini coefficient differed significantly with forest income (0.4) and without it (0.52), indicating that forest income reduces income inequality. Education was negatively and significantly correlated with forest dependency, suggesting that higher education reduces reliance on direct forest exploitation. Regression analysis indicated that age, education level, household size, farmland area, and number of livestock significantly influenced forest dependency, explaining approximately 24% of its variance. Conclusion: Based on the results, it can be concluded that forests play an important role in the economy and livelihoods of households. Forest resources contribute approximately 24% of total household income, and removing this income would increase income inequality. The primary dependence of households on forests is for collecting forest fruits and medicinal plants. Additionally, access to forest resources has changed over the past decades. Based on these findings, practical recommendations include creating sustainable and alternative employment opportunities, promoting environmental education and community participation, improving market access and infrastructure, supporting forest-based programs such as participatory forestry and small-scale industries, and strengthening indigenous value chains. These measures can reduce low-income households’ dependence on forests, alleviate pressure on natural resources, and enhance economic equity and livelihood security for forest-dwelling communities. ضریب جینی, معیشت, جوامع جنگل نشین, جنگل های هیرکانی, شاخص های اقتصادی Gini coefficient, livelihood, local communities, Hyrcanin forests, economic indices 0 0 http://ifej.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-365-5&slc_lang=fa&sid=1 Ghanbari Ghanbari سجاد قنبری ghanbarisajad@gmail.com 100319475328460010816 100319475328460010816 Yes University of Tabriz دانشگاه تبریز Vahid Moshtaghi وحید مشتاقی vahidmoshtaghi6@gmail.com 100319475328460010817 100319475328460010817 No University of Tabriz دانشگاه تبریز Omid Fathizadeh امید فتحی زاده omid.fathizadeh@yahoo.com 100319475328460010818 100319475328460010818 No University of Tabriz دانشگاه تبریز