بهار و تابستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
1- دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2- گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
3- گروه مهندسی طبیعت، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2- گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
3- گروه مهندسی طبیعت، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
چکیده: (783 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: منابع طبیعی تجدیدپذیر، از جمله جنگلها، از ارزشمندترین سرمایههای زیستی زمین هستند و بهرهبرداری پایدار از آنها ضامن رفاه نسلهای کنونی و آینده است. جنگلها نهتنها نقش مهمی در تنظیم اقلیم و حفاظت خاک دارند، بلکه زیستگاه گونههای گیاهی و جانوری متنوع را فراهم میکنند. در ایران با حدود 14 میلیون هکتار جنگل، رویشگاههای بلوط ایرانی (Lindl.Quercus brantii ) در زاگرس یکی از مهمترین اکوسیستمهای جنگلی نیمهخشک کشور را تشکیل میدهند و حدود ۴۰ درصد از کل جنگلهای ایران را در ۱۰ استان پوشش میدهند. این جنگلها با توجه به کارکردهای اکولوژیک و زیستمحیطی خود، اهمیت زیادی دارند، اگرچه تولید چوب تجاری آنها محدود است. در دهههای اخیر، جنگلهای زاگرس با تخریب کمی و کیفی قابل توجهی مواجه شدهاند که ناشی از فعالیتهای انسانی مانند قطع درختان، چرایدام، تغییر کاربری و بهرهبرداری غیر مستمر و نیز عوامل طبیعی مانند خشکسالی و تغییر اقلیم است. این روند تخریب، نهتنها پوشش گیاهی و تنوع زیستی را کاهش میدهد، بلکه نقش جنگلها در ذخیرهسازی کربن و حفاظت خاک و منابع آب را تضعیف میکند. برای مدیریت پایدار جنگلها، شناسایی دقیق عوامل مؤثر بر تخریب ضروری است. در این راستا، روشهای تصمیمگیری چندمعیاره (MCDA) و سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS) ابزارهایی کارآمد برای تحلیل، وزندهی و اولویتبندی عوامل تخریب و ارائه راهکارهای مدیریتی هدفمند هستند. پژوهشهای گذشته نشان دادهاند که ترکیبی از عوامل انسانی، اقتصادی، اجتماعی و محیطی موجب تخریب جنگلها میشود و راهکارهایی مانند مشارکت محلی، جایگزینی سوخت، مدیریت دام و آبخیزداری میتوانند مؤثر باشند. مطالعه حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تخریب جنگلهای بلوط ایرانی در شهرستان باشت، با بهرهگیری از روشهای چندمعیاره انجام شد و میتواند مبنایی را برای حفاظت و بهرهبرداری پایدار از این منابع ارزشمند فراهم کند.
مواد و روشها: منطقه مورد مطالعه این تحقیق، شهرستان باشت در استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد که با مساحت ۱۰۵۵ کیلومتر مربع و ارتفاع متوسط ۷۶۳ متر، دارای آب و هوای معتدل گرمسیری است. این شهرستان شامل چهار دهستان (بابویی، تلخاب، سرآببیز و کوهمرهخامی) و ۹۷ روستا است که بخش عمده اراضی آن (حدود ۹۰ درصد) ملی و شامل جنگل و مرتع است. پوشش گیاهی منطقه غالبا بلوط ایرانی و گونههای دیگر نظیر بنه، کیکم و زالزالک را شامل میشود. دادهها در شهریورماه ۱۴۰۳ از طریق پرسشنامه پژوهشگرساخت طراحی شده برای کارشناسان منابع طبیعی شهرستان و مرکز استان جمعآوری شدند. پرسشنامه شامل سه بخش اطلاعات فردی، مقایسه عوامل مؤثر بر تخریب جنگلها و پیشنهادات مدیریتی بود. روایی آن با استفاده از نظر متخصصان و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ 0/889 تأیید شدند. برای تحلیل دادهها از مدل فرایند تحلیلی سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد تا وزن زیرمعیارهای عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، طبیعی و فرهنگی-اجتماعی مشخص گردد. دادههای جمعآوری شده ابتدا در Excel ثبت شدند و پس از تحلیل اولیه با نرمافزار SPSS و رسم نمودارها با Excel مورد بررسی قرار گرفتند. این روشها امکان اولویتبندی و تعیین سهم هر عامل در تخریب جنگلهای بلوط شهرستان باشت را فراهم کردند.
یافتهها: در این مطالعه، عوامل تخریب جنگلهای شهرستان باشت با بهرهگیری از نظرات ۲۰ کارشناس (۹ نفر از شهرستان باشت و ۱۱ نفر از مرکز استان) و با استفاده از پرسشنامههای مقایسات زوجی تحلیل شدند. میانگین سنی کارشناسان ۴۱ سال و سطح تحصیلات آنها از دیپلم تا دکتری متغیر بود. نتایج نشان دادند که عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونگذاری نقش مهمی در تخریب جنگلها داشتند. در بین عوامل انسانی، آتشسوزی عمدی یا سهوی (وزن 0/285) بیشترین تأثیر را داشت. از میان عوامل مدیریتی، نبود امکانات آتشنشانی در بخش نظارتی (0/437)، حمایت کم دولت از منابع طبیعی در بخش حمایتی (0/874)، فساد اداری در بخش اداری (0/389) و توسعه بخش کشاورزی در بخش زیربنایی (0/423) مهمترین عوامل شناسایی شدند. همچنین، نیازهای معیشتی و فقر در بخش اقتصادی (0/491)، بیسوادی و عدم فرهنگسازی در بخش فرهنگی-اجتماعی، خشکسالی و تغییرات اقلیمی در بخش طبیعی (0/357)، عدم مشارکت جنگلنشینان (0/678) در بخش مشارکتی و ضعف قوانین حفاظتی (0/423) در بخش قانون گذاری بیشترین وزن را داشتند. بهطور کلی، بیشترین سهم عوامل تخریب مربوط به بخش مدیریتی-حمایتی، عوامل مشارکتی و اقتصادی بود و نشاندهنده ضرورت تقویت حمایتهای دولتی، افزایش مشارکت محلی و بهبود شرایط معیشتی در حفظ و احیای جنگلهای شهرستان باشت است.
نتیجهگیری: تحلیلهای انجامشده نشان میدهند که تخریب جنگلهای شهرستان باشت تحت تأثیر مجموعهای از عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونی قرار دارد. بیشترین تأثیر بهترتیب از عوامل مدیریتی (بهویژه حمایت کم دولت از منابع طبیعی)، مشارکتی (عدم مشارکت جنگلنشینان) و اقتصادی (نیازهای معیشتی و فقر) مشاهده شد. همچنین، ارتفاع و تراکم جنگلها بهعنوان عوامل طبیعی حفاظتی عمل میکنند. در ارتفاعات بالاتر و مناطق با تراکم بیشتر، تخریب کمتر است، در حالیکه جمعیت بیشتر و کاربریهای کمتراکم باعث افزایش تخریب میشوند. تحلیل سوات نشان داد که نقاط قوت شامل آگاهی کارشناسان و وجود سیستم ارزیابی علمی هستند، اما ضعفهای ساختاری مدیریتی، کمبود قوانین اجرایی و مشارکت ناکافی مردم همچنان تهدیدکننده پایداری جنگلها هستند. فرصتها شامل تقویت مشارکت محلی، اصلاح ساختار مدیریتی و بازنگری قوانین هستند، در حالیکه تهدیدات شامل ضعف مدیریت، فشار اقتصادی، فعالیتهای انسانی و عوامل طبیعی نظیر خشک سالی و آتشسوزی باقی میمانند. بنا بر این، برای کاهش تخریب و حفاظت پایدار از جنگلها، ضروری است که اصلاحات مدیریتی، افزایش مشارکت جامعه محلی و بهبود نظام قانونی در اولویت قرار گیرند. اجرای برنامههای جامع در این سه حوزه میتواند منجر به حفظ و بازسازی منابع طبیعی منطقه شود.
مقدمه و هدف: منابع طبیعی تجدیدپذیر، از جمله جنگلها، از ارزشمندترین سرمایههای زیستی زمین هستند و بهرهبرداری پایدار از آنها ضامن رفاه نسلهای کنونی و آینده است. جنگلها نهتنها نقش مهمی در تنظیم اقلیم و حفاظت خاک دارند، بلکه زیستگاه گونههای گیاهی و جانوری متنوع را فراهم میکنند. در ایران با حدود 14 میلیون هکتار جنگل، رویشگاههای بلوط ایرانی (Lindl.Quercus brantii ) در زاگرس یکی از مهمترین اکوسیستمهای جنگلی نیمهخشک کشور را تشکیل میدهند و حدود ۴۰ درصد از کل جنگلهای ایران را در ۱۰ استان پوشش میدهند. این جنگلها با توجه به کارکردهای اکولوژیک و زیستمحیطی خود، اهمیت زیادی دارند، اگرچه تولید چوب تجاری آنها محدود است. در دهههای اخیر، جنگلهای زاگرس با تخریب کمی و کیفی قابل توجهی مواجه شدهاند که ناشی از فعالیتهای انسانی مانند قطع درختان، چرایدام، تغییر کاربری و بهرهبرداری غیر مستمر و نیز عوامل طبیعی مانند خشکسالی و تغییر اقلیم است. این روند تخریب، نهتنها پوشش گیاهی و تنوع زیستی را کاهش میدهد، بلکه نقش جنگلها در ذخیرهسازی کربن و حفاظت خاک و منابع آب را تضعیف میکند. برای مدیریت پایدار جنگلها، شناسایی دقیق عوامل مؤثر بر تخریب ضروری است. در این راستا، روشهای تصمیمگیری چندمعیاره (MCDA) و سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS) ابزارهایی کارآمد برای تحلیل، وزندهی و اولویتبندی عوامل تخریب و ارائه راهکارهای مدیریتی هدفمند هستند. پژوهشهای گذشته نشان دادهاند که ترکیبی از عوامل انسانی، اقتصادی، اجتماعی و محیطی موجب تخریب جنگلها میشود و راهکارهایی مانند مشارکت محلی، جایگزینی سوخت، مدیریت دام و آبخیزداری میتوانند مؤثر باشند. مطالعه حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تخریب جنگلهای بلوط ایرانی در شهرستان باشت، با بهرهگیری از روشهای چندمعیاره انجام شد و میتواند مبنایی را برای حفاظت و بهرهبرداری پایدار از این منابع ارزشمند فراهم کند.
مواد و روشها: منطقه مورد مطالعه این تحقیق، شهرستان باشت در استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد که با مساحت ۱۰۵۵ کیلومتر مربع و ارتفاع متوسط ۷۶۳ متر، دارای آب و هوای معتدل گرمسیری است. این شهرستان شامل چهار دهستان (بابویی، تلخاب، سرآببیز و کوهمرهخامی) و ۹۷ روستا است که بخش عمده اراضی آن (حدود ۹۰ درصد) ملی و شامل جنگل و مرتع است. پوشش گیاهی منطقه غالبا بلوط ایرانی و گونههای دیگر نظیر بنه، کیکم و زالزالک را شامل میشود. دادهها در شهریورماه ۱۴۰۳ از طریق پرسشنامه پژوهشگرساخت طراحی شده برای کارشناسان منابع طبیعی شهرستان و مرکز استان جمعآوری شدند. پرسشنامه شامل سه بخش اطلاعات فردی، مقایسه عوامل مؤثر بر تخریب جنگلها و پیشنهادات مدیریتی بود. روایی آن با استفاده از نظر متخصصان و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ 0/889 تأیید شدند. برای تحلیل دادهها از مدل فرایند تحلیلی سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد تا وزن زیرمعیارهای عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، طبیعی و فرهنگی-اجتماعی مشخص گردد. دادههای جمعآوری شده ابتدا در Excel ثبت شدند و پس از تحلیل اولیه با نرمافزار SPSS و رسم نمودارها با Excel مورد بررسی قرار گرفتند. این روشها امکان اولویتبندی و تعیین سهم هر عامل در تخریب جنگلهای بلوط شهرستان باشت را فراهم کردند.
یافتهها: در این مطالعه، عوامل تخریب جنگلهای شهرستان باشت با بهرهگیری از نظرات ۲۰ کارشناس (۹ نفر از شهرستان باشت و ۱۱ نفر از مرکز استان) و با استفاده از پرسشنامههای مقایسات زوجی تحلیل شدند. میانگین سنی کارشناسان ۴۱ سال و سطح تحصیلات آنها از دیپلم تا دکتری متغیر بود. نتایج نشان دادند که عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونگذاری نقش مهمی در تخریب جنگلها داشتند. در بین عوامل انسانی، آتشسوزی عمدی یا سهوی (وزن 0/285) بیشترین تأثیر را داشت. از میان عوامل مدیریتی، نبود امکانات آتشنشانی در بخش نظارتی (0/437)، حمایت کم دولت از منابع طبیعی در بخش حمایتی (0/874)، فساد اداری در بخش اداری (0/389) و توسعه بخش کشاورزی در بخش زیربنایی (0/423) مهمترین عوامل شناسایی شدند. همچنین، نیازهای معیشتی و فقر در بخش اقتصادی (0/491)، بیسوادی و عدم فرهنگسازی در بخش فرهنگی-اجتماعی، خشکسالی و تغییرات اقلیمی در بخش طبیعی (0/357)، عدم مشارکت جنگلنشینان (0/678) در بخش مشارکتی و ضعف قوانین حفاظتی (0/423) در بخش قانون گذاری بیشترین وزن را داشتند. بهطور کلی، بیشترین سهم عوامل تخریب مربوط به بخش مدیریتی-حمایتی، عوامل مشارکتی و اقتصادی بود و نشاندهنده ضرورت تقویت حمایتهای دولتی، افزایش مشارکت محلی و بهبود شرایط معیشتی در حفظ و احیای جنگلهای شهرستان باشت است.
نتیجهگیری: تحلیلهای انجامشده نشان میدهند که تخریب جنگلهای شهرستان باشت تحت تأثیر مجموعهای از عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونی قرار دارد. بیشترین تأثیر بهترتیب از عوامل مدیریتی (بهویژه حمایت کم دولت از منابع طبیعی)، مشارکتی (عدم مشارکت جنگلنشینان) و اقتصادی (نیازهای معیشتی و فقر) مشاهده شد. همچنین، ارتفاع و تراکم جنگلها بهعنوان عوامل طبیعی حفاظتی عمل میکنند. در ارتفاعات بالاتر و مناطق با تراکم بیشتر، تخریب کمتر است، در حالیکه جمعیت بیشتر و کاربریهای کمتراکم باعث افزایش تخریب میشوند. تحلیل سوات نشان داد که نقاط قوت شامل آگاهی کارشناسان و وجود سیستم ارزیابی علمی هستند، اما ضعفهای ساختاری مدیریتی، کمبود قوانین اجرایی و مشارکت ناکافی مردم همچنان تهدیدکننده پایداری جنگلها هستند. فرصتها شامل تقویت مشارکت محلی، اصلاح ساختار مدیریتی و بازنگری قوانین هستند، در حالیکه تهدیدات شامل ضعف مدیریت، فشار اقتصادی، فعالیتهای انسانی و عوامل طبیعی نظیر خشک سالی و آتشسوزی باقی میمانند. بنا بر این، برای کاهش تخریب و حفاظت پایدار از جنگلها، ضروری است که اصلاحات مدیریتی، افزایش مشارکت جامعه محلی و بهبود نظام قانونی در اولویت قرار گیرند. اجرای برنامههای جامع در این سه حوزه میتواند منجر به حفظ و بازسازی منابع طبیعی منطقه شود.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |