Ecology of Iranian Forests

fa تحلیل عوامل تخریب جنگل‌های بلوط زاگرس جنوبی با استفاده از مدل MCDA و نظر خبرگان؛ منطقه باشت بابویی استان کهگیلویه وبویراحمد Analysis of Factors Affecting Degradation of Southern Zagros Oak Forests Using MCDA and Expert Opinions: Babuyi Rural District, Basht Region, Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">مقدمه: منابع طبیعی تجدیدپذیر، از جمله جنگل‌ها، از ارزشمندترین سرمایه‌های زیستی زمین هستند و بهره‌برداری پایدار از آن‌ها ضامن رفاه نسل‌های کنونی و آینده است. جنگل‌ها نه تنها نقش مهمی در تنظیم اقلیم و حفاظت خاک دارند، بلکه زیستگاه گونه‌های گیاهی و جانوری متنوع را فراهم می‌کنند. در ایران با حدود ۱۲ میلیون هکتار جنگل، رویشگاه‌های بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) در زاگرس یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های جنگلی نیمه‌خشک کشور را تشکیل می‌دهند و حدود ۴۰ درصد از کل جنگل‌های ایران را در ۱۰ استان پوشش می‌دهند. این جنگل‌ها با توجه به کارکردهای اکولوژیک و زیست‌محیطی خود، اهمیت بالایی دارند، اگرچه تولید چوب تجاری آن‌ها محدود است. در دهه‌های اخیر، جنگل‌های زاگرس با تخریب کمی و کیفی قابل توجهی مواجه شده‌اند که ناشی از فعالیت‌های انسانی مانند قطع درختان، چرای دام، تغییر کاربری و بهره‌برداری غیرمستمر و نیز عوامل طبیعی مانند خشکسالی و تغییر اقلیم است. این روند تخریب، نه تنها پوشش گیاهی و تنوع زیستی را کاهش می‌دهد، بلکه نقش جنگل‌ها در ذخیره‌سازی کربن و حفاظت خاک و منابع آب را تضعیف می‌کند. برای مدیریت پایدار جنگل‌ها، شناسایی دقیق عوامل مؤثر بر تخریب ضروری است. در این راستا، روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره  (MCDA) و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی  (GIS) ابزارهایی کارآمد برای تحلیل، وزن‌دهی و اولویت‌بندی عوامل تخریب و ارائه راهکارهای مدیریتی هدفمند هستند. پژوهش‌های گذشته نشان داده‌اند که ترکیبی از عوامل انسانی، اقتصادی، اجتماعی و محیطی موجب تخریب جنگل‌ها می‌شود و راهکارهایی مانند مشارکت محلی، جایگزینی سوخت، مدیریت دام و آبخیزداری می‌تواند مؤثر باشد. مطالعه حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تخریب جنگل‌های بلوط ایرانی در شهرستان باشت، با بهره‌گیری از روش‌های چندمعیاره انجام شده و می‌تواند مبنایی برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از این منابع ارزشمند فراهم کند. مواد و ورش‌ها: منطقه مورد مطالعه این تحقیق، شهرستان باشت در استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد که با مساحت ۱۰۵۵ کیلومتر مربع و ارتفاع متوسط ۷۶۳ متر، دارای آب و هوای معتدل گرمسیری است. این شهرستان شامل چهار دهستان (بابویی، تلخاب، سرآببیز و کوه‌مره‌خامی) و ۹۷ روستا می‌باشد که بخش عمده اراضی آن (حدود ۹۰ درصد) ملی و شامل جنگل و مرتع است. پوشش گیاهی منطقه غالباً بلوط ایرانی و گونه‌های دیگر نظیر بنه، کیکم و زالزالک را شامل می‌شود.داده‌ها در شهریورماه ۱۴۰۳ از طریق پرسشنامه پژوهشگرساخت طراحی شده برای کارشناسان منابع طبیعی شهرستان و مرکز استان جمع‌آوری شد. پرسشنامه شامل سه بخش اطلاعات فردی، مقایسه عوامل مؤثر بر تخریب جنگل‌ها و پیشنهادات مدیریتی بود. روایی آن با استفاده از نظر متخصصان و پایایی با ضریب آلفای کرونباخ 889/0 تأیید شد. برای تحلیل داده‌ها از مدل فرایند تحلیلی سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد تا وزن زیرمعیارهای عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، طبیعی و فرهنگی-اجتماعی مشخص گردد. داده‌های جمع‌آوری شده ابتدا در Excel ثبت و پس از تحلیل اولیه با نرم‌افزار SPSS و رسم نمودارها با Excel مورد بررسی قرار گرفت. این روش‌ها امکان اولویت‌بندی و تعیین سهم هر عامل در تخریب جنگل‌های بلوط شهرستان باشت را فراهم نمود. یافته‌ها: در این مطالعه، عوامل تخریب جنگل‌های شهرستان باشت با بهره‌گیری از نظرات ۲۰ کارشناس (۹ نفر از شهرستان باشت و ۱۱ نفر از مرکز استان) و با استفاده از پرسشنامه‌های مقایسات زوجی تحلیل شد. میانگین سنی کارشناسان ۴۱ سال و سطح تحصیلات آن‌ها از دیپلم تا دکتری متغیر بود. نتایج نشان داد که عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونگذاری نقش مهمی در تخریب جنگل‌ها دارند. در بین عوامل انسانی، آتش‌سوزی عمدی یا سهوی (وزن 285/0) بیشترین تأثیر را داشت. از میان عوامل مدیریتی، نبود امکانات آتش‌نشانی در بخش نظارتی (437/0)، حمایت کم دولت از منابع طبیعی در بخش حمایتی (874/0)، فساد اداری در بخش اداری (389/0) و توسعه بخش کشاورزی در بخش زیربنایی (423/0) مهم‌ترین عوامل شناسایی شدند. همچنین نیازهای معیشتی و فقر در بخش اقتصادی (491/0)، بی‌سوادی و عدم فرهنگ‌سازی در بخش فرهنگی-اجتماعی، خشکسالی و تغییرات اقلیمی در بخش طبیعی (357/0)، عدم مشارکت جنگل‌نشینان (678/0) در بخش مشارکتی و ضعف قوانین حفاظتی (423/0) در بخش قانونگذاری بیشترین وزن را داشتند. به طور کلی، بیشترین سهم عوامل تخریب مربوط به بخش مدیریتی-حمایتی، عوامل مشارکتی و اقتصادی بوده و نشان‌دهنده ضرورت تقویت حمایت‌های دولتی، افزایش مشارکت محلی و بهبود شرایط معیشتی در حفظ و احیای جنگل‌های شهرستان باشت است. نتیجه‌گیری: تحلیل‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که تخریب جنگل‌های شهرستان باشت تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونی قرار دارد. بیشترین تأثیر به ترتیب از عوامل مدیریتی (به‌ویژه حمایت کم دولت از منابع طبیعی)، مشارکتی (عدم مشارکت جنگل‌نشینان) و اقتصادی (نیازهای معیشتی و فقر) مشاهده شد. همچنین ارتفاع و تراکم جنگل‌ها به‌عنوان عوامل طبیعی حفاظتی عمل می‌کنند؛ در ارتفاعات بالاتر و مناطق با تراکم بیشتر، تخریب کمتر است، در حالی که جمعیت بالاتر و کاربری‌های کم‌تراکم باعث افزایش تخریب می‌شوند. تحلیل سوات نشان داد که نقاط قوت شامل آگاهی کارشناسان و وجود سیستم ارزیابی علمی است، اما ضعف‌های ساختاری مدیریتی، کمبود قوانین اجرایی و مشارکت ناکافی مردم همچنان تهدیدکننده پایداری جنگل‌هاست. فرصت‌ها شامل تقویت مشارکت محلی، اصلاح ساختار مدیریتی و بازنگری قوانین است، در حالی که تهدیدات شامل ضعف مدیریت، فشار اقتصادی، فعالیت‌های انسانی و عوامل طبیعی نظیر خشکسالی و آتش‌سوزی باقی می‌ماند. بنابراین، برای کاهش تخریب و حفاظت پایدار از جنگل‌ها، ضروری است که اصلاحات مدیریتی، افزایش مشارکت جامعه محلی و بهبود نظام قانونی در اولویت قرار گیرد. اجرای برنامه‌های جامع در این سه حوزه می‌تواند منجر به حفظ و بازسازی منابع طبیعی منطقه شود.  </div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Introduction: Renewable natural resources, including forests, are among the most valuable biological assets on Earth, and their sustainable use ensures the well-being of current and future generations. Forests play a crucial role in climate regulation, soil protection, and providing habitats for diverse plant and animal species. In Iran, with approximately 12 million hectares of forest, the Iranian oak (Quercus brantii Lindl.) habitats in the Zagros Mountains form one of the most important semi-arid forest ecosystems, covering about 40% of Iran’s total forests across ten provinces. Despite their ecological and environmental importance, their commercial timber production is limited. In recent decades, Zagros forests have experienced significant qualitative and quantitative degradation due to human activities such as tree cutting, livestock grazing, land-use change, and unsustainable exploitation, as well as natural factors like drought and climate change. This degradation not only reduces vegetation cover and biodiversity but also weakens forests’ role in carbon sequestration, soil conservation, and water resources. Identifying the key factors driving forest degradation is essential for sustainable management. Multi-Criteria Decision Analysis (MCDA) and Geographic Information Systems (GIS) are effective tools for analyzing, weighting, and prioritizing these factors and proposing targeted management strategies. Previous studies indicate that a combination of human, economic, social, and environmental factors contributes to forest degradation, while approaches such as local participation, fuel substitution, livestock management, and watershed management can be effective. This study aims to identify and analyze the factors affecting the degradation of Iranian oak forests in Basht County using multi-criteria methods, providing a foundation for conservation and sustainable utilization. Materials and Methods: The study area, Basht County in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province, covers 1,055 km² with an average elevation of 763 m and a warm temperate climate. The county includes four rural districts (Babooyi, Talkhab, Sarab-Biz, and Kuh-More-Khami) and 97 villages. Approximately 90% of the land is national, including forest and rangeland. The vegetation is dominated by Iranian oak and species such as pistachio, kikum, and hawthorn. Data were collected in September 2024 via a researcher-designed questionnaire completed by forestry experts from the county and provincial center. The questionnaire included personal information, comparative assessment of factors affecting forest degradation, and management suggestions. Its validity was confirmed by expert review and reliability by Cronbach’s alpha (0.889). Analyses were performed using the Analytic Hierarchy Process (AHP) to determine the weights of sub-criteria within human, managerial, economic, natural, and socio-cultural factors. Data were initially recorded in Excel and analyzed using SPSS, with charts generated in Excel to prioritize factors and evaluate their contribution to forest degradation in Basht County. Results: Based on the opinions of 20 experts (9 from Basht County and 11 from the provincial center), human, managerial, economic, socio-cultural, natural, participatory, and legal factors significantly affect forest degradation. Among human factors, intentional or accidental fire (weight: 0.285) had the highest impact. Key managerial factors included lack of firefighting facilities (0.437), low government support (0.874), administrative corruption (0.389), and agricultural development (0.423). Economic needs and poverty (0.491), illiteracy and lack of awareness in the socio-cultural sector, drought and climate change (0.357) in natural factors, low local participation (0.678) in participatory factors, and weak protective laws (0.423) in legal factors were most significant. Overall, managerial-supportive, participatory, and economic factors contributed most to forest degradation, indicating the need for strengthened government support, enhanced local participation, and improved livelihoods. Conclusion: Forest degradation in Basht County is influenced by a combination of human, managerial, economic, socio-cultural, natural, participatory, and legal factors. Managerial (particularly low government support), participatory (low local engagement), and economic (livelihood needs and poverty) factors have the greatest impact. Elevation and forest density serve as natural protective factors; higher elevations and denser forests show lower degradation, while higher population and low-density land use increase degradation. SWOT analysis revealed strengths such as expert awareness and scientific evaluation systems, while structural managerial weaknesses, insufficient legal enforcement, and low public participation remain threats. Opportunities include enhancing local participation, restructuring management, and revising laws, whereas threats comprise weak governance, economic pressures, human activities, and natural factors like drought and fire. To reduce degradation and ensure sustainable forest conservation, reforms in management, community engagement, and legal systems are essential. Comprehensive programs addressing these three areas can lead to preservation and restoration of the region’s natural resources.  </div> تخریب جنگل, مدیریت منابع طبیعی, تحلیل سوات, زاگرس Forest degradation, Natural resource management, SWOT analysis, Zagros 0 0 http://ifej.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-846-1&slc_lang=fa&sid=1 Omid Asadi امید اسدی omidasadii51@gmail.com 100319475328460010709 100319475328460010709 No Yasouj Univ. دانشگاه یاسوج Alireza Salehi علیرضا صالحی asalehi@yu.ac.ir 100319475328460010710 100319475328460010710 Yes Yasouj Univ. دانشگاه یاسوج Sohrab Alvaninejad سهراب الوانی نژاد salvaninejad@yu.ac.ir 100319475328460010711 100319475328460010711 No Yasouj Univ. دانشگاه یاسوج Vahid Karimian وحید کریمیان v.karimian@yu.ac.ir 100319475328460010712 100319475328460010712 No Yasouj Univ. دانشگاه یاسوج