دوره 14، شماره 1 - ( بهار و تابستان 1405 )
جلد 14 شماره 1 صفحات 145-134 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Darabi M, Naghavi H, Maleknia R, Ghobadi M. (2026). Assessing the Spatial Distribution of Urban Parks in Khorramabad Using Spatial Analysis within a Geographic Information System (GIS). Ecol Iran For. 14(1), 134-145. doi:10.61882/ifej.2026.587
URL: http://ifej.sanru.ac.ir/article-1-587-fa.html
URL: http://ifej.sanru.ac.ir/article-1-587-fa.html
دارابی معصومه، نقوی حامد، ملک نیا رحیم، قبادی مرتضی.(1405). ارزیابی پراکنش پارکهای شهر خرمآباد با رویکرد تحلیل مکانی در سامانه اطلاعات جغرافیایی بوم شناسی جنگل های ایران (علمی- پژوهشی) 14 (1) :145-134 10.61882/ifej.2026.587
معصومه دارابی1، حامد نقوی*1 
، رحیم ملک نیا1، مرتضی قبادی2
، رحیم ملک نیا1، مرتضی قبادی2
1- گروه جنگل داری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران
2- گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران
2- گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران
چکیده: (803 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: امروزه کمبود و پراکنش نامناسب فضای سبز شهری یکی از چالش های اصلی در توسعه پایدار شهرها محسوب می شود. یکی از مهمترین اجزای فضاهای سبز شهری پارک های شهری هستند. پارک های شهری، علاوه بر فراهم آوردن مکانی برای تفریح و آرامش مردم شهرنشین، نقش مهمی را در کاهش آلودگی هوا و صوتی، تعدیل دما، جلوگیری از وقوع سیل، فراهم نمودن محل زیست پرندگان، افزایش زیبایی منظر و بهبود کیفیت محیط زیست ایفا میکنند. دسترسی عادلانه به این فضاها تأثیرات قابل توجهی بر کیفیت زندگی، سلامت جسمی و روانی شهروندان دارد و زمینه را برای تعاملات اجتماعی و افزایش حس تعلق به محیط شهری فراهم می سازد. ابزارهای تحلیل مکانی موجود در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی با ارائه تحلیلهای دقیق از وضعیت توزیع و پراکنش پارکهای شهری، امکان شناسایی نواحی کم برخوردار و ارزیابی سازگاری این فضاها با کاربری های مجاور را فراهم می کنند. پژوهش حاضر با تلفیق سنجه های کمی (از طریق تحلیلهای بافر و تیسن) با ارزیابی سازگاری کاربری های مجاور پارک ها و تطبیق این ارزیابی ها در چهار مقیاس همسایگی، محله ای، ناحیه ای و منطقه ای در شهر خرم آباد، رویکردی جامع را برای سنجش عدالت مکانی فضای سبز ارائه می دهد. نتایج این تحقیق می توانند راهنمایی ارزشمند برای مدیران و برنامه ریزان شهری در راستای دستیابی به عدالت مکانی و مدیریت پایدار شهری ارائه دهند.
مواد و روش ها: منطقه مطالعه این تحقیق پارک های سطح شهر خرم آباد بودند. در مجموع، ۶۱ پارک در سطح این شهر مورد بررسی قرار گرفتند که از این تعداد، ۲۸ پارک در مقیاس همسایگی، ۱۳ پارک در مقیاس محله، ۱۳ پارک در مقیاس ناحیه و ۷ پارک در مقیاس منطقه ای قرار دارند. بهمنظور تحلیل شعاع عملکردی و حوزه نفوذ پارک های شهری در سطوح مختلف همسایگی، محله ای، ناحیه ای و منطقه ای، از روش های تجزیه و تحلیل مکانی بافرینگ (حریم) و چندضلعی های تیسن در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی استفاده شد. این روش ها امکان بررسی دقیق شعاع خدمات رسانی پارکها و شناسایی نقاط کم برخوردار از فضای سبز را فراهم می کنند. همچنین، تحلیل مکانی به درک الگوی پراکنش پارک ها و تطابق آن ها با نیازهای جمعیتی و توزیع مکانی مناطق کمک می کند. علاوه بر این، برای ارزیابی سازگاری پارک های شهری با کاربری های مجاور، از ماتریس سازگاری کاربری ها استفاده شد. این ماتریس بر اساس نظرسنجی از کارشناسان و متخصصان حوزه برنامه ریزی شهری طراحی گردید و معیاری را برای تعیین هم خوانی یا تضاد میان کاربریهای مختلف ارائه داد. بررسی سازگاری پارک ها با محیط پیرامونی، علاوه بر تأمین دسترسی عادلانه، میتواند به کاهش تعارضات کاربری زمین و افزایش کیفیت محیط زیست شهری منجر شود.
یافته ها: نتایج تحلیل بافرینگ نشان میدهند که با وجود پوشش حدود 2414/74 هکتاری (معادل ۵۳ درصد مساحت شهر)، برخی از نواحی شهری همچنان از دسترسی مطلوب به پارک ها محروم هستند. بهویژه، نواحی شمالی منطقه یک و شرق منطقه دو بهدلیل کمبود پارک ها با چالش جدی مواجه اند. تحلیل چندضلعیهای تیسن نیز نشان می دهند که تمرکز پارک ها در مناطق مرکزی شهر، موجب عدم پوشش دهی مناسب در سایر نواحی شده است و دسترسی برابر شهروندان به این فضاها را محدود کرده است. یافته های پژوهش همچنین نشان می دهند که بالاترین سطح سازگاری میان پارک ها و کاربری های مجاور در منطقه یک مشاهده می شود، بهطوری که 52/5 درصد از کاربری های اطراف پارک ها در این منطقه در وضعیت سازگار و تنها ۱۵ درصد در وضعیت ناسازگار قرار دارند. در مقابل، بیشترین میزان ناسازگاری در منطقه دو گزارش شده است که نشان دهنده نیاز به بهبود وضعیت کاربری های مجاور در این منطقه است. نتایج کلی پژوهش نشان می دهند که توزیع فعلی پارکهای شهر خرم آباد، به دلیل تمرکز زیاد در مناطق مرکزی و کمبود دسترسی در نقاط پیرامونی، نیازمند بازنگری و تدوین یک برنامه جامع است. این بازنگری می تواند گام مهمی در ارتقای عدالت مکانی و بهبود کیفیت زندگی شهروندان بردارد. این یافته ها نشان می دهند که مدیران و برنامه ریزان شهری بهتر است راهبردهای آتی دوگانه و تکمیلی داشته باشند: نخست، احداث پارک های جدید با اولویتِ تأمین عدالت در توزیع و پوشش دهی نقاط کم برخوردار حاشیه ای، و دوم، بازنگری در طرح های تفصیلی و کاربری اراضی پیرامونی پارک های موجود برای ارتقای کیفیت محیطی از طریق کاهش تعارضات و افزایش سازگاری. این رویکرد ترکیبی، گامی ضروری برای تحقق پایداری اجتماعی و محیطی در توسعه شهری خرم آباد است.
نتیجه گیری کلی: نتایج این مطالعه نشان می دهند که توزیع و پراکنش پارک های شهری در خرمآباد با مشکلات قابل توجهی رو به رو است. توزیع نامتوازن پارک های شهری و کمبود فضای سبز در نواحی شمالی منطقه یک و شرقی منطقه دو منجر به کاهش دسترسی عادلانه شهروندان این مناطق به خدمات فضای سبز شده است. این وضعیت نیازمند برنامه ریزی برای احداث پارک های جدید در مناطق کم برخوردار و توسعه شبکه فضای سبز در این نواحی است. همچنین، اگرچه سازگاری پارک ها با کاربری های مجاور در حد مطلوبی ارزیابی شده است، اما از نظر پراکنش مکانی، لازم است که توجه بیشتری به مناطق کم برخوردار و حاشیه ای شهر معطوف شود. بهطور کلی، این تحقیق بر لزوم برنامه ریزی دقیقتر و توزیع عادلانه تر پارک ها تاکید دارد تا بهبود کیفیت زندگی شهری و ارتقاء دسترسی شهروندان به فضاهای سبز شهری حاصل شوند.
مقدمه و هدف: امروزه کمبود و پراکنش نامناسب فضای سبز شهری یکی از چالش های اصلی در توسعه پایدار شهرها محسوب می شود. یکی از مهمترین اجزای فضاهای سبز شهری پارک های شهری هستند. پارک های شهری، علاوه بر فراهم آوردن مکانی برای تفریح و آرامش مردم شهرنشین، نقش مهمی را در کاهش آلودگی هوا و صوتی، تعدیل دما، جلوگیری از وقوع سیل، فراهم نمودن محل زیست پرندگان، افزایش زیبایی منظر و بهبود کیفیت محیط زیست ایفا میکنند. دسترسی عادلانه به این فضاها تأثیرات قابل توجهی بر کیفیت زندگی، سلامت جسمی و روانی شهروندان دارد و زمینه را برای تعاملات اجتماعی و افزایش حس تعلق به محیط شهری فراهم می سازد. ابزارهای تحلیل مکانی موجود در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی با ارائه تحلیلهای دقیق از وضعیت توزیع و پراکنش پارکهای شهری، امکان شناسایی نواحی کم برخوردار و ارزیابی سازگاری این فضاها با کاربری های مجاور را فراهم می کنند. پژوهش حاضر با تلفیق سنجه های کمی (از طریق تحلیلهای بافر و تیسن) با ارزیابی سازگاری کاربری های مجاور پارک ها و تطبیق این ارزیابی ها در چهار مقیاس همسایگی، محله ای، ناحیه ای و منطقه ای در شهر خرم آباد، رویکردی جامع را برای سنجش عدالت مکانی فضای سبز ارائه می دهد. نتایج این تحقیق می توانند راهنمایی ارزشمند برای مدیران و برنامه ریزان شهری در راستای دستیابی به عدالت مکانی و مدیریت پایدار شهری ارائه دهند.
مواد و روش ها: منطقه مطالعه این تحقیق پارک های سطح شهر خرم آباد بودند. در مجموع، ۶۱ پارک در سطح این شهر مورد بررسی قرار گرفتند که از این تعداد، ۲۸ پارک در مقیاس همسایگی، ۱۳ پارک در مقیاس محله، ۱۳ پارک در مقیاس ناحیه و ۷ پارک در مقیاس منطقه ای قرار دارند. بهمنظور تحلیل شعاع عملکردی و حوزه نفوذ پارک های شهری در سطوح مختلف همسایگی، محله ای، ناحیه ای و منطقه ای، از روش های تجزیه و تحلیل مکانی بافرینگ (حریم) و چندضلعی های تیسن در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی استفاده شد. این روش ها امکان بررسی دقیق شعاع خدمات رسانی پارکها و شناسایی نقاط کم برخوردار از فضای سبز را فراهم می کنند. همچنین، تحلیل مکانی به درک الگوی پراکنش پارک ها و تطابق آن ها با نیازهای جمعیتی و توزیع مکانی مناطق کمک می کند. علاوه بر این، برای ارزیابی سازگاری پارک های شهری با کاربری های مجاور، از ماتریس سازگاری کاربری ها استفاده شد. این ماتریس بر اساس نظرسنجی از کارشناسان و متخصصان حوزه برنامه ریزی شهری طراحی گردید و معیاری را برای تعیین هم خوانی یا تضاد میان کاربریهای مختلف ارائه داد. بررسی سازگاری پارک ها با محیط پیرامونی، علاوه بر تأمین دسترسی عادلانه، میتواند به کاهش تعارضات کاربری زمین و افزایش کیفیت محیط زیست شهری منجر شود.
یافته ها: نتایج تحلیل بافرینگ نشان میدهند که با وجود پوشش حدود 2414/74 هکتاری (معادل ۵۳ درصد مساحت شهر)، برخی از نواحی شهری همچنان از دسترسی مطلوب به پارک ها محروم هستند. بهویژه، نواحی شمالی منطقه یک و شرق منطقه دو بهدلیل کمبود پارک ها با چالش جدی مواجه اند. تحلیل چندضلعیهای تیسن نیز نشان می دهند که تمرکز پارک ها در مناطق مرکزی شهر، موجب عدم پوشش دهی مناسب در سایر نواحی شده است و دسترسی برابر شهروندان به این فضاها را محدود کرده است. یافته های پژوهش همچنین نشان می دهند که بالاترین سطح سازگاری میان پارک ها و کاربری های مجاور در منطقه یک مشاهده می شود، بهطوری که 52/5 درصد از کاربری های اطراف پارک ها در این منطقه در وضعیت سازگار و تنها ۱۵ درصد در وضعیت ناسازگار قرار دارند. در مقابل، بیشترین میزان ناسازگاری در منطقه دو گزارش شده است که نشان دهنده نیاز به بهبود وضعیت کاربری های مجاور در این منطقه است. نتایج کلی پژوهش نشان می دهند که توزیع فعلی پارکهای شهر خرم آباد، به دلیل تمرکز زیاد در مناطق مرکزی و کمبود دسترسی در نقاط پیرامونی، نیازمند بازنگری و تدوین یک برنامه جامع است. این بازنگری می تواند گام مهمی در ارتقای عدالت مکانی و بهبود کیفیت زندگی شهروندان بردارد. این یافته ها نشان می دهند که مدیران و برنامه ریزان شهری بهتر است راهبردهای آتی دوگانه و تکمیلی داشته باشند: نخست، احداث پارک های جدید با اولویتِ تأمین عدالت در توزیع و پوشش دهی نقاط کم برخوردار حاشیه ای، و دوم، بازنگری در طرح های تفصیلی و کاربری اراضی پیرامونی پارک های موجود برای ارتقای کیفیت محیطی از طریق کاهش تعارضات و افزایش سازگاری. این رویکرد ترکیبی، گامی ضروری برای تحقق پایداری اجتماعی و محیطی در توسعه شهری خرم آباد است.
نتیجه گیری کلی: نتایج این مطالعه نشان می دهند که توزیع و پراکنش پارک های شهری در خرمآباد با مشکلات قابل توجهی رو به رو است. توزیع نامتوازن پارک های شهری و کمبود فضای سبز در نواحی شمالی منطقه یک و شرقی منطقه دو منجر به کاهش دسترسی عادلانه شهروندان این مناطق به خدمات فضای سبز شده است. این وضعیت نیازمند برنامه ریزی برای احداث پارک های جدید در مناطق کم برخوردار و توسعه شبکه فضای سبز در این نواحی است. همچنین، اگرچه سازگاری پارک ها با کاربری های مجاور در حد مطلوبی ارزیابی شده است، اما از نظر پراکنش مکانی، لازم است که توجه بیشتری به مناطق کم برخوردار و حاشیه ای شهر معطوف شود. بهطور کلی، این تحقیق بر لزوم برنامه ریزی دقیقتر و توزیع عادلانه تر پارک ها تاکید دارد تا بهبود کیفیت زندگی شهری و ارتقاء دسترسی شهروندان به فضاهای سبز شهری حاصل شوند.
فهرست منابع
1. Akbari, Sh., & Rafieyan, O. (2021). Evaluation of spatial distribution appropriateness of Tabriz Urban Parks in terms of influence area using Remote Sensing and GIS. Renewable Natural Resources Research, 12(1), 83-94. [In Persian]
2. Chen, S., Sleipness, O., Christensen, K., Yang, B., Park, K., Knowles, R., Yang, Z., & Wang, H. (2024). Exploring associations between social interaction and urban park attributes: Design guideline for both overall and separate park quality enhancement. Cities, 145, 104714. [DOI:10.1016/j.cities.2023.104714]
3. Dinda, S., Chatterjee, N.D., & Ghosh, S. (2021). An integrated simulation approach to the assessment of urban growth pattern and loss in urban green space in Kolkata, India: A GIS-based analysis. Ecological Indicators, 121, 107178. [DOI:10.1016/j.ecolind.2020.107178]
4. Ghanbari, A.; Ghanbari, M. (2013). Assessing Spatial Distribution of Tabriz Parks by GIS (Compared Network Analysis and Buffering. Geography and Environmental Planning, 24(2), 223-234. [In Persian]
5. Gupta, K., Roy, A., & Luthra, K. (2016). GIS based analysis for assessing the accessibility at hierarchical levels of urban green space, Journal of Urban Forestry and Urban Greening, 10, 25-38. [DOI:10.1016/j.ufug.2016.06.005]
6. Guo, R., Diehl, J.A., Zhang, R., & Wang, H. (2024). Spatial equity of urban parks from the perspective of recreational opportunities and recreational environment quality: A case study in Singapore. Landscape and Urban Planning, 247, 105065. [DOI:10.1016/j.landurbplan.2024.105065]
7. Habibi, K., & Nazari Adli, S. (2017). Implementation of neighborhood matrices in the spatial information system in order to determine or change urban uses (Case example: Khak Sefid neighborhood of Tehran), Geomatics Conference and the 4th Conference on Unification of Geographical Names, Tehran.
8. [In Persian]
9. Hoshyari, Z., Maleknia, R., Naghavi, H., & Barazmand, S. (2020). Studying spatial distribution of urban parks of Khoramabad city using Network Analysis and Buffering Analysis, Journal of Wood and Forest Science and Technology, 27(3), 37-51.
10. Jafari, F., Rasoulzade, Z., & Hamidi, A. (2019). Distribution analysis of urban parks with the approach of space equity (Case study: Bonab city). Urban Areas Studies, 6(14), 43-56. [In Persian]
11. Lotfi, S., Jokar Sarhangi, I., Osmanpoor, H., & Azimi, S. (2013). Analyzing spatial distribution of neighborhood parks in zone 3 of Tehran mega-police. Journal of Geography and Urban Space Development, 1(1), 99. [In Persian]
12. Mahmoudi, S., Jelokhani Niaraki, M., & Argani, M. (2020). Evaluation of accessibility to urban parks using spatial indicators in order to meet the principles of the justice-based city (Case study: District 11 of Tehran). Geographical Urban Planning Research (GUPR), 8(3), 511-530. [In Persian]
13. Mahmoudi, M., Ramezani, E., Shafei, A. B., Salehi, A., Pato, M., & Zade, O. H. (2022). Estimation of carbon storage in biomass and litter in plantations of Lavizan Forest Park in Tehran. Ecology of Iranian Forest, 10(20), 204-214. [In Persian] [DOI:10.52547/ifej.10.20.204]
14. Meymandi Parizi, S., & Kazemi Nia, A. (2016). Land use Compatibility Assessment Based on GIS-AHP model and Study the Usages Distribution Pattern and their Impact on the Quality of Urban Life (Case study: the old texture of Kerman city). Geography and Territorial Spatial Arrangement, 5(17), 209-226. [In Persian]
15. Mirzadeh Tabatabaee, M., Robati, M., & Azizi, Z. (2022). Determination of Spatial Pattern of Urban Green Spread (Case Study: District 5 of Tehran Municipality). Journal of Applied Researches in Geographical Sciences, 22(67), 171-188. [In Persian] [DOI:10.52547/jgs.22.67.171]
16. Mohammadi Hamidi, S., Nazmfar, H., & Akbari, M. (2020). Spatial Analysis of Parks and Urban Green spaces by using Copras Models and GIS (Case study: 22 regions of Tehran)', Human Geography Research, 52(2), 437-455. [In Persian]
17. Niu, Q., Wang, Y., Xia, X.; Wu, H., & Tang, X. (2018). Detailed Assessment of the Spatial Distribution of Urban Parks According to Day and Travel Mode Based on Web Mapping API; A Case Study of Main Parks in Wuhan.International, Journal of Environmental Resaerch and public Health, 15, 1725. [DOI:10.3390/ijerph15081725]
18. Pourmohammadi, M. (2015). Urban land use planning.; SAMT organization Publisher, 168 p.
19. [In Persian]
20. Rahimi, A., & Abbasian, F. (2023). Quantitative and Qualitative Assessment of Urban Parks and Gardens at Tehran Metropolitan Area 1'. Journal of Geography and Human Relations, 5(4), 189-210. [In Persian]
21. Seifu, S., & Stellmacher, T. (2021). Accessibility of public recreational parks in Addis Ababa, Ethiopia: A GIS based analysis at sub-city level. Urban Forestry & Urban Greening, 57, 126916. [DOI:10.1016/j.ufug.2020.126916]
22. Semenzato, P., Costa, A., & Campagnaro, T. (2023). Accessibility to urban parks: comparing GIS based measures in the city of Padova (Italy). Urban Forestry & Urban Greening, 82, 127896. [DOI:10.1016/j.ufug.2023.127896]
23. Tasoulas, E., Varras, G., Tsirogiannis, I., Myriounis, C. (2013). Development of a GIS application for urban forestry management planning. Procedia Technology, 8, 70-80. [DOI:10.1016/j.protcy.2013.11.011]
24. Teimouri, R., & Roostayi, S. (2015). The evaluation of suitability and compatibility of neighborhood parks (the case: neighborhood parks in the Municipality district 2 in Tabriz). Geographical Planning of Space, 5(15), 1-12. [In Persian]
25. Teimouri, R., Roostayi, S., Akbari Zamani, A., Ahadnejad, M. (2010). The evaluation of spatio-temporal suitability of urban parks using GIS (A case study of area no. 2 neighborhood parks of Tabriz municipality). Geographic Space, 10(30), 137-168. [In Persian]
26. Tekeykhah, J., Hossini, M., Alavi, S. J., & Esmaili, A. (2021). Investigating the Role of Tree Species in Urban Green Space in Modulating Temperature and Relative Humidity of the Environment (Case Study: Abidar Forest Park in Sanandaj), Ecology of Iranian Forest, 8(16), 48-59. [In Persian] [DOI:10.52547/ifej.8.16.48]
27. Van der Smissen, B. (2005). Recreation and parks: The profession. Human Kinetics. [DOI:10.5040/9781492596387]
28. Wang, S., Wang, M., & Liu, Y. (2021). Access to urban parks: Comparing spatial accessibility measures using three GIS-based approaches. Computers, Environment and Urban Systems, 90, 101713. [DOI:10.1016/j.compenvurbsys.2021.101713]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
