بوم‌شناسی جنگل‏‌های ایران

سابقه و هدف: امروزه بررسی نرخ صدمات در مشاغل مختلف، به‌ویژه در بخش جنگلداری، به عنوان شاخصی مهم در ارزیابی ایمنی شغلی شناخته می‌شود. جنگلداری به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین مشاغل، با نرخ بالای صدمات و حوادث شغلی همراه است. این مشاغل به دلیل ماهیت خطرناک خود، به ویژه در کشورهای کوهستانی مانند ایران، مستعد وقوع حوادثی از جمله آسیب‌های جسمی و مالی هستند. گزارش‌های مختلف نشان داده‌اند که بهره‌برداری جنگل یکی از شغل‌های پرخطر است که علاوه بر خطرات طبیعی، با مشکلات ایمنی مربوط به استفاده از ماشین‌آلات و شرایط نامناسب محیط کار نیز روبه‌روست. برای کاهش این حوادث، مدیریت صحیح و تقویت فرهنگ ایمنی در محیط کار از اهمیت بالایی برخوردار است. در این راستا، مطالعات و تحلیل‌های مختلف نشان داده‌اند که اکثر حوادث ناشی از رفتارهای ناایمن و شرایط ناامن محیطی هستند. پژوهش‌ها بر روی علل حوادث و تحلیل خطرات، به‌ویژه در عملیات برداشت چوب در جنگل‌های ایران، به شناسایی فاکتورهای خطر و بهبود ایمنی شغلی پرداخته‌اند. بررسی نوع و شدت صدمات می تواند به مدیریت بهتر ایمنی کار کمک نماید. از اینرو در پژوهش حاضر، صدمات انسانی ناشی از بهره­برداری در جنگل­های چفرود واقع در غرب استان گیلان مورد مطالعه قرار گرفته ­است.
مواد و روش­ها: منطقه مورد بررسی در حوزه آبخیز چفرود در غرب استان گیلان قرار دارد و از نظر توپوگرافی کوهستانی و شیب‌دار است؛ به‌طوری‌که شیب در برخی نقاط تا ۸۰ درصد می‌رسد و ارتفاع آن از ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ متر از سطح دریا متغیر است. در این تحقیق، داده‌های حوادث کار در جنگل‌های چفرود استان گیلان از گزارشات و پرسشنامه‌ها برای 371 حادثه طی 10 سال (2005-2014) جمع‌آوری شد. در این منطقه از شیوه بهره‌برداری نیمه‌مکانیزه شامل قطع با اره موتوری، چوبکشی با اسکیدر و بارگیری با لودر استفاده می‌شود. پژوهش حاضر مقطعی-توصیفی بوده و داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند. برای تجزیه و تحلیل حوادث، معیارهای نرخ فراوانی و شدت حادثه استفاده شد. نرخ فراوانی حادثه نشان‌دهنده تعداد حوادث به ازای یک میلیون ساعت کاری است و نرخ شدت حادثه تعداد روزهای تلف شده به ازای هزار ساعت کار را نشان می‌دهد. تجزیه و تحلیل و مقایسه نرخ شدت حادثه با توجه به شیب و مراحل مختلف بهره‌برداری انجام شد. عواملی مانند نرخ فراوانی، شدت، نوع و علت حادثه، زمان وقوع، نوع آسیب‌دیدگی و شغل افراد حادثه‌دیده نیز ارزیابی گردید.
یافته­ها: نتایج تحقیق نشان داد که متوسط نرخ فراوانی (ضریب تکرار) حوادث در جنگل‌های چفرود برابر 37 بوده است، به این معنی که در هر یک میلیون ساعت کاری به طور میانگین 37 حادثه رخ داده است. بیشترین حوادث در سال 2010 ثبت شده‌اند. همچنین، متوسط نرخ شدت حادثه 18/0 بوده است که نشان‌دهنده 18 صدم روز تلف شده به ازای هر هزار ساعت کاری است. بیشترین نرخ شدت حادثه مربوط به سال 2007 و کمترین آن مربوط به سال 2009 بود. بر اساس علت حادثه، ضربه خوردن از وسیله با 14 درصد، بیشترین دلیل بروز حادثه بوده و سوختگی کمترین درصد را به خود اختصاص داده است. در مورد نوع عضو آسیب‌دیده، بیشترین آسیب‌ها به دست‌ها (36 درصد) و پاها (28 درصد) مربوط می‌شود. نتایج آزمون تجزیه واریانس یک­طرفه نشان داد که نرخ شدت حادثه با توجه به شیب زمین و علت حادثه تفاوت معنی‌داری دارد. نرخ شدت حادثه در شیب‌های بالای 30 درصد بیشتر از شیب‌های کمتر بود و همچنین در مرحله قطع، شدت حوادث بیشتر از مراحل چوبکشی و بارگیری بود. از نظر زمان وقوع، بیشترین حوادث در ساعات 11 تا 12 قبل از ظهر و 13 تا 14 بعد از ظهر رخ داده است. در نهایت، بیشترین آسیب‌دیدگان مربوط به عملیات بهره‌برداری جنگل بودند و کمترین تعداد حادثه در فعالیت‌های احیا و توسعه مشاهده شد. براساس نتایج آزمون مقایسه میانگین توکی، نرخ شدت حادثه در مرحله قطع بیشتر و متفاوت از مرحله چوبکشی و در مرحله چوبکشی نیز بیشتر و متفاوت از مرحله بارگیری است. از طرفی نتایج تحلیل رگرسیونی نشان می­دهد با تغییر مولفه بهره­برداری از قطع به چوبکشی و بارگیری، نرخ شدت حادثه به صورت توانی کاهش می­یابد.
نتیجه­گیری کلی: با توجه با شروع برنامه هفتم توسعه در کشور و نگاهی متفاوت به بحث مدیریت جنگل­ها در کشور و همچنین لزوم توجه ویژه به نیروی انسانی در جنگل، انجام پژوهش‌های مرتبط با موضوع ایمنی شغلی در جنگل از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. لذا انتشار معتبر نتیجه پژوهش­های مرتبط با ایمنی شغلی و حوادث کار در جنگل نظر به کم بودن انتشار این قبیل مطالعات در کشور از اهمیت خاصی برخوردار می­باشد. برای کاهش فروانی و شدت حادثه در منطقه مورد مطالعه پیشنهاد می­گردد که ضمن آموزش کارگران در بدو ورود به کار، برنامه­های ایمنی در حین کار توسط سرکارگران در جنگل آموزش داده شود. کارگران را به استفاده از وسایل ایمنی و حفاظت فردی تشویق و از مزایای استفاده از این وسایل آگاه کرده و در آنان ایجاد انگیزه نمایند.