Ecology of Iranian Forests
بوم شناسی جنگل های ایران (علمی- پژوهشی)
Ecol Iran For
Agriculture
http://ifej.sanru.ac.ir
1
admin
2423-7140
2676-4296
10.61882/ifej
fa
jalali
1405
4
1
gregorian
2026
7
1
14
1
online
1
fulltext
fa
اولویتبندی و ارزیابی سریع خدمات بومسازگانی در رویشگاههای طبیعی مانگرو ایران (استانهای سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر)
Prioritizing and Rapidly Assessing Ecosystem Services in Natural Mangrove Habitats of Iran
(Sistan and Baluchestan, Hormozgan, and Bushehr Provinces)
اکولوژی جنگل
اکولوژی جنگل
پژوهشي
Research
<div style="text-align: justify;"><span style="font-family:IRANsharp;"><span style="line-height:2;"><span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">چکیده مبسوط</span></b></span></span></span><br>
<span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">مقدمه و هدف: </span></b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">جنگلهای مانگرو یکی از ‏بومسازگانهای طبیعی و ارزشمند هستند که توجه برنامهریزان و ‏بازدیدکنندگان را با تکیه بر خدمات ‏بومسازگانی ‏به‎ خود جلب ‏کردهاند و یکی از پر تقاضاترین مقاصد گردشگری در مناطق ساحلی ‏نیز محسوب میشوند. بومسازگانهای مانگرو</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">بهعنوان</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">ذخیرهگاه،</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">پناهگاه،</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> محل تغذیه</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">و</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">پرورشگاهی</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">برای</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">بسیاری</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">از</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">گیاهان و حیوانات‏</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">محسوب میشوند. ‏این جنگلها رویشگاههای طبیعی هستند ‏که طیف گستردهای از خدمات بومسازگانی آنها از منافع اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی پشتیبانی میکند. با وجود خدمات متنوع و ‏متعدد، این بومسازگان‎ های حساس ساحلی در معرض فشارهای مختلف انسانی ‏قرار دارند و فعالیتهای ‏انسانی ‏از جمله آبزی پروری، توسعه ‏شهری، آلودگی محیط زیست، ‏جنگلزدایی، برداشت بیش از ظرفیت از خدمات و ‏افزایش سطح دریا ‏تهدیدهای دائمی برای ‏رشد مانگروها ‏محسوب میشوند. در طول نیم ‎قرن گذشته، وسعت این جنگلها بهشدت کاهش یافته ‎است و بیش از ‏یکسوم گستره آنها تا آغاز هزاره ‏جدید در معرض ‏نابودی قرار میگیرند. مطابق بررسیهای صورت گرفته، خدمات بومسازگانی جنگلهای مانگرو در مناطق ساحلی به ‎ویژه ‏برای جوامع محلی ساکن این مناطق از ‏اهمیت بالایی برخوردار هستند. ‏بنابراین، بررسی پراکنش مکانی خدمات بومسازگانی از طریق ‏شناسایی و اولویتبندی این منابع ارزشمند میتواند به برنامهریزی ‏صحیح و حفاظت از این رویشگاههای ‏طبیعی در راستای تأمین نیازهای ‏معیشتی انسان کمک نماید. بر این اساس، در ‏مطالعه حاضر به شناسایی و اولویتبندی خدمات بومسازگانی در جنگلهای مانگرو ایران ‏‏پرداخته شد.‏</span></span></span></span><br>
<span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">مواد و روشها: </span></b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">در این مطالعه، بر اساس مرور منابع مطابق طبقهبندی بومسازگان هزاره و سوابق مطالعاتی ‏پیشین، نظر متخصصان، ‏کارشناسان و جوامع ‏محلی در هر یک از رویشگاههای مورد مطالعه، ‏به تهیه فهرستی از خدمات ‏بومسازگانی موجود در چهار گروه فراهمی، تنظیمی، حمایتی و ‏فرهنگی پرداخته شد. پس از شناسایی خدمات بومسازگانی موجود در منطقه به وزندهی و اولویتبندی این خدمات به تفکیک هر یک از ‏رویشگاهها، با استفاده از مدل فرآیند تحلیل شبکهای (‏</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">ANP</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">‏)‏</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">اقدام شد. در ادامه، به منظور ‏بررسی میزان اثربخشی هر خدمت در ‏رویشگاههای هدف، روش ارزیابی سریع خدمات بومسازگانی ‏</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">CICES</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">‏ مورد استفاده قرار گرفت.‏</span></span></span></span><br>
<span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">یافتهها:</span></b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> مطابق نتایج، توزیع فراوانی خدمات بومسازگانی در 19 رویشگاه مورد مطالعه شامل 521 خدمت در گروههای ‏مختلف ‏خدمات است که بهترتیب 96 خدمت فراهمی (42/18 درصد)، 91 خدمت تنظیمی (46/17 ‏‏درصد)، 169 خدمت حمایتی (43/32 درصد) و 165 خدمت ‏فرهنگی (66/31 درصد) را در بر میگیرد. از نظر ‏تنوع خدمات بومسازگانی، بیشترین تنوع در رویشگاه ساحل قشم با 39 خدمت قابل ‏مشاهده است و در ‏مقابل، ‏کمترین تنوع به رویشگاه بردخون با 18 خدمت تعلق دارد. ‏نتایج وزندهی و اولویتبندی خدمات ‏‏بومسازگانی نیز نشان دادند که خدمات ‏حمایتی با ضریب وزنی 0/351 از بین چهار گروه خدمت اصلی دارای ‏بیشترین وزن هستند.‏ ‏بوم ‎سازگانهای مانگرو مجموعهای از خدمات حمایتی را ارائه میدهند که این خدمات با توجه به پشتیبانی از سیستمهای طبیعی و جوامع ‏‏انسانی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. همچنین، این خدمات در تأمین فرآیندهای اکولوژیک سایر گروه خدمات، دارای نقش اساسی ‏‏هستند. ‏به این ترتیب، عمدهترین خدمات حمایتی در جنگلهای مانگرو، تأمین ‎کننده حفظ تنوع‎ زیستی، چرخه مواد مغذی و تشکیل خاک و ‏تولید اولیه برای شبکههای غذایی هستند. مطابق نتایج بهدست آمده از ارزیابی سریع خدمات، گروه خدمات بومسازگانی در رویشگاههای ‏خمیر (رویشگاههای سایه‎ خوش، خمیر-‏لشتغان، ‏مردو و پهل) و قشم (رویشگاههای خورخوران و ساحل قشم)، بهویژه خدمات حمایتی و ‏فرهنگی از ‏بالاترین درجه ‏اهمیت برخوردار است. این امر حاکی از نقش بالای ‏خدمات بومسازگانی حمایتی-فرهنگی و میزان اثرگذاری ‏‏مثبت آنها بر رویشگاههای خمیر و قشم ‏است. همچنین، تعدد خدمات حمایتی و فرهنگی در بین این ‏رویشگاهها، بهترتیب نشان‎ دهنده ‏اهمیت ‏حفاظت از تنوع ‎زیستی و حمایت از زیستگاهها و برنامهریزی فرهنگی و ‏توسعه گردشگری پایدار در این ‏منطقه است. ‏</span></span></span></span><br>
<span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">نتیجهگیری:</span></b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> همان طور که نتایج نشان داد‎ه ‎اند، فراوانی بالای خدمات حمایتی در بین رویشگاههای مانگرو ایران، نشان‎ دهنده اهمیت حفاظت از تنوع‎ زیستی ‏‏و حمایت از زیستگاهها و برنامهریزی برای مدیریتی یکپارچه در این منطقه است. همچنین، با توجه به ارزش تفرجی ‏بالا و برخورداری از ‏‏چشم ‎اندازهای بکر و جاذبههای طبیعی فراوان، خدمات فرهنگی دارای دومین اولویت و بیشترین ضریب وزنی بعد از خدمات حمایتی در ‏‏این منطقه هستند که مستلزم برنامهریزی فرهنگی و توسعه گردشگری پایدار در جنگلهای مانگرو ایران است. علاوه‎ بر این، در بین ‏‏رویشگاهها بالاترین ضریب وزنی و رتبهبندی خدمات بومسازگانی، مربوط به رویشگاه ساحل قشم و سپس رویشگاه خورخوران ‏‏است. از این</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">رو، مدیریت و برنامهریزی صحیح برای بهرهوری و توزیع خدمات در این رویشگاهها از اهمیت بالایی برخوردار است و در ‏‏اولویت قرار دارد.‏</span><span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span> <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size:10.0pt">‎</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">‏ از طرفی دیگر، فراوانی و تنوع بالای خدمات بومسازگانی در رویشگاههای مورد مطالعه، به وابستگی معیشتی ‏جنگلنشینان به منابع جنگلی نیز ‏اشاره دارد که این ‏امر در جهت حفاظت از این منابع ارزشمند از یک طرف و از طرفی تأمین نیازهای ‏اساسی زندگی ‏این جوامع باید مورد توجه ‏برنامهریزان و تصمیمگیران قرار گیرد.‏ همچنین، جنگلهای مانگرو ایران به ‎دلیل پتانسیل بالای ‏گردشگری از توزیع بالای تفرج و ‏طبیعتگردی به ‎عنوان ‏یکی از عمدهترین خدمات بومسازگانی در این منطقه برخوردار ‏هستند. بنا بر این، با ‏برنامهریزی صحیح میتوان به ‏حداکثر بهرهبرداری از این خدمات و ‏از طرفی بهبود در وضعیت حفاظتی منطقه کمک نمود.‏ ‏</span></span></span></span></span></span></div>
<div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="unicode-bidi:embed"><b>Extended Abstract</b></span><br>
<span style="unicode-bidi:embed"><b>Background:</b> Mangrove forests are one of the most valuable natural ecosystems, attracting the attention of <span lang="FA">‎</span>planners and visitors due to their ecosystem services, and are also considered among the most <span lang="FA">‎</span>sought-after tourist destinations in coastal areas. Mangrove ecosystems are considered a reserve, <span lang="FA">‎</span>shelter, feeding ground, and nursery for many plants and animals. These forests are natural <span lang="FA">‎</span>habitats whose wide range of ecosystem services supports social, economic, and environmental <span lang="FA">‎</span>benefits. Despite their diverse and numerous services, these sensitive coastal ecosystems are <span lang="FA">‎</span>exposed to various human pressures, and human activities, such as aquaculture, urban <span lang="FA">‎</span>development, environmental pollution, deforestation, overexploitation of services, and sea level <span lang="FA">‎</span>rise, are permanent threats to mangrove growth. Over the past half-century, the extent of these <span lang="FA">‎</span>forests has decreased significantly, and more than one-third of their area is at risk of extinction <span lang="FA">‎</span>by the beginning of the new millennium. According to studies, the ecosystem services provided <span lang="FA">‎</span>by mangrove forests in coastal areas are of great importance, particularly for local communities <span lang="FA">‎</span>residing in these areas. Therefore, examining the spatial distribution of ecosystem services by <span lang="FA">‎</span>identifying and prioritizing these valuable resources can help in the proper planning and protection <span lang="FA">‎</span>of these natural habitats to meet human livelihood needs. Accordingly, the present study aimed <span lang="FA">‎</span>to identify and prioritize ecosystem services in mangrove forests of Iran.<span lang="FA">‎</span><b><span style="font-family:"Times New Roman",serif"></span></b></span><br>
<span style="unicode-bidi:embed"><b>Methods:</b> In this study, based on a review of resources according to the Millennium Ecosystem <span lang="FA">‎</span>Classification and previous study records, the opinions of specialists, experts, and local <span lang="FA">‎</span>communities in each of the studied habitats, a list of existing ecosystem services was prepared in four groups: provisioning, regulation, support, and cultural. After identifying the ecosystem <span lang="FA">‎</span>services available in the region, these services were weighted and prioritized for each habitat <span lang="FA">‎</span>using the Analytical Network Process (ANP) model. Subsequently, the CICES rapid ecosystem <span lang="FA">‎</span>services assessment method was used to investigate the effectiveness of each service in the <span lang="FA">‎</span>target habitats.<span lang="FA">‎</span><b><span style="font-family:"Times New Roman",serif"></span></b></span><br>
<b>Results:</b> According to the results, the distribution of the abundance of ecosystem services in the 19 <span lang="FA">‎</span>studied habitats includes 521 services in different service groups, which include 96 provisioning <span lang="FA">‎</span>services (18.42%), 91 regulatory services (17.46%), 169 support services (32.43%), and 165 <span lang="FA">‎</span>cultural services (31.66%). In terms of ecosystem service diversity, the highest diversity is <span lang="FA">‎</span>observed in the Qeshm coast habitat with 39 services, while the lowest diversity is in the <span lang="FA">‎</span>Bordkhon habitat with 18 services. The results of the weighting and prioritization of ecosystem <span lang="FA">‎</span>services also show that "supporting services" with a weighting coefficient of 0.351 have the <span lang="FA">‎</span>highest weight among the four main service groups. Mangrove ecosystems provide a set of <span lang="FA">‎</span>supporting services that are of great importance in terms of supporting natural systems and <span lang="FA">‎</span>human communities. These services also play a fundamental role in providing ecological <span lang="FA">‎</span>processes for other service groups. Thus, the most important supporting services in mangrove <span lang="FA">‎</span>forests are those that provide biodiversity conservation, nutrient cycling, soil formation, and <span lang="FA">‎</span>primary production for food webs. According to the results of the rapid assessment of services, <span lang="FA">‎</span>the ecosystem service group in the Khamir habitats (Sayeh Khosh, Khamir-Lashteghan, Mardo, <span lang="FA">‎</span>and Pohl habitats) and Qeshm (Khorkhoran and Qeshm coast habitats), especially the <span lang="FA">‎</span>supporting and cultural services, is of the highest importance. This indicates the high role of <span lang="FA">‎</span>supporting-cultural ecosystem services and their positive impact on the Khamir and Qeshm <span lang="FA">‎</span>habitats. Likewise, the abundance of supporting and cultural services among these habitats <span lang="FA">‎</span>indicates the importance of protecting <span style="unicode-bidi:embed">biodiversity and supporting habitats, and cultural <span lang="FA">‎</span>planning and developing sustainable tourism in this region, respectively.<span lang="FA">‎</span><b><span style="font-family:"Times New Roman",serif"></span></b></span><br>
<span style="unicode-bidi:embed"><b>Conclusion:</b> As the results show, the high frequency of supporting services among Iranian mangrove <span lang="FA">‎</span>habitats indicates the importance of biodiversity conservation and habitat protection and <span lang="FA">‎</span>planning for integrated management in this region. Furthermore, considering the high <span lang="FA">‎</span>recreational value and the presence of pristine landscapes and abundant natural attractions, <span lang="FA">‎</span>cultural services have the second priority and the highest weight coefficient after supporting <span lang="FA">‎</span>services in this region, which requires cultural planning and sustainable tourism development in <span lang="FA">‎</span>Iranian mangrove forests. In addition, among the habitats, the highest weight coefficient and <span lang="FA">‎</span>ranking of ecosystem services are related to the "Qeshm Coast habitat" and then the "Khorkhoran <span lang="FA">‎</span>habitat". Therefore, proper management and planning for the utilization and distribution of <span lang="FA">‎</span>services in these habitats are of great importance and a priority. On the other hand, the high <span lang="FA">‎</span>abundance and diversity of ecosystem services in the studied habitats also indicate the <span lang="FA">‎</span>livelihood dependence of forest dwellers on forest resources, which should be considered by <span lang="FA">‎</span>planners and decision-makers to protect these valuable resources, on the one hand, and to meet <span lang="FA">‎</span>the basic needs of these communities, on the other. Likewise, due to their high tourism potential, <span lang="FA">‎</span>Iranian mangrove forests enjoy a high distribution of recreation and nature tourism as one of the <span lang="FA">‎</span>most important ecosystem services in this region. Therefore, proper planning can help maximize <span lang="FA">‎</span>the use of these services and improve the conservation status of the region, on the other hand.<span lang="FA">‎</span><span style="font-family:"Times New Roman",serif"></span></span></span></span></span><br>
<br>
</div>
الگوی CICES, بومسازگانهای طبیعی, جنگلهای مانگرو ایران, خدمات, وزندهی
CICES framework, Mangrove forests of Iran, Natural ecosystems, Services, Weighting
82
108
http://ifej.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-848-1&slc_lang=fa&sid=1
Parvaneh
Sobhani
پروانه
سبحانی
sobhani.pa@lu.ac.ir
100319475328460010943
100319475328460010943
Yes
Department of Environmental Science, Natural Resources Faculty, Lorestan University, Khorramabad, Iran
گروه محیط زیست، دانشگاه لرستان، دانشکده منابع طبیعی، خرم آباد، ایران
Afshin
Danehkar
افشین
دانه کار
100319475328460010944
100319475328460010944
No
Department of Environmental Science, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran
گروه محیط زیست، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، کرج، ایران