Ecology of Iranian Forests

fa تحلیل نابرابری درآمدی و الگوهای وابستگی خانوارها به جنگل در چارچوب مدیریت پایدار جنگل‎ های هیرکانی Analysis of income inequality and households dependency patterns in the Sustainable managements of Hyrcanian forests تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جنگل‌ های هیرکانی به &lrm;عنوان یکی از منابع طبیعی حیاتی در ایران، نقش بسزایی در تأمین خدمات بوم &lrm;شناختی و اقتصادی دارند. مدیریت پایدار این جنگل‌ ها نیازمند بررسی دقیق و جامع شاخص&lrm; های اقتصادی-اجتماعی است که می‌ توانند به حفظ و بهره‌ برداری بهینه از این منابع کمک کنند. شناسایی این شاخص&lrm; ها نه &lrm;تنها بر وضعیت اقتصادی جوامع محلی تأثیرگذار است، بلکه می‌ تواند بهبود شرایط اجتماعی و زیست‌ محیطی را نیز به‌ دنبال داشته باشد. بررسی شاخص‌ های اقتصادی-اجتماعی در مدیریت پایدار جنگل‌ های هیرکانی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این شاخص&lrm; ها نقشی اساسی در موفقیت برنامه‌ های مدیریتی ایفا می‌کنند. جوامع محلی که به منابع جنگلی برای تأمین معیشت خود وابسته‌ اند، باید در فرآیندهای تصمیم‌ گیری و اجرای برنامه‌ ها مشارکت فعال داشته باشند تا بتوانند نیازهای اقتصادی خود را به‌صورت پایدار تأمین کنند. جنگل‌ ها می‌توانند به‌عنوان منبعی برای کاهش فقر عمل کنند، زیرا محصولات جنگلی اعم از چوبی و غیر چوبی و خدمات بوم &lrm;سازگانی مانند گردشگری درآمد قابل &lrm;‌توجهی را برای جوامع محلی فراهم می‌ کنند. میزان وابستگی در بین جوامع محلی می &lrm;تواند بسیار متغیر باشد. هدف اصلی تحقیق حاضر، ارزیابی وضعیت شاخص‌ های اقتصادی-اجتماعی با تاکید بر تحلیل تأثیر درآمد حاصل از منابع جنگلی بر معیشت و رفاه اقتصادی خانوارهای محلی و نقش آن در کاهش فقر و نابرابری درآمدی (ضریب جینی) در بین جوامع جنگل &lrm;نشین جنگل های هیرکانی در منطقه چالوس و کلاردشت است. مواد و روش&lrm; ها: منطقه مورد مطالعه پژوهش حاضر شامل محدوده طرح‌های جنگل‌ داری در جنگل‌ های هیرکانی واقع در شمال ایران، در مناطق چالوس و کلاردشت در غرب استان مازندران است. برای انتخاب نمونه‌ ها از روش نمونه‌ برداری تصادفی با پیمایش میدانی استفاده شد. داده&lrm; های پژوهش با استفاده از تکمیل پرسشنامه&lrm; های نیمه&lrm; ساختار یافته از 215 خانوار جنگل &lrm;نشین در بهار و تابستان 1404 تهیه شدند. پیش از تکمیل پرسشنامه‌ ها، به&lrm; منظور رعایت حقوق شهروندی و افزایش حس مشارکت در میان جنگل‌ نشینان، رضایت آگاهانه افراد اخذ گردید. روایی پرسشنامه، با استفاده از دیدگاه &lrm;های جمعـــی از اســتادان دانشـــگاه و همچنـــین کارشناســـان منابع طبیعی، تأیید شد. پایایی پرسشنامه نیز بـا اسـتفاده از آزمون آلفای کرونباخ در جامعه نظیر (با حجم 30 سرپرست خــانوار) مــورد پــایش قــرار گرفــت. در تجزیه و تحلیل داده &lrm;ها، علاوه بر آماره&lrm; های توصیفی، از آزمون &lrm;های آماری استنباطی نظیر همبستگی استفاده شد. بـه&lrm; منظـور تجزیـه و تحلیـل داده&lrm; هـای جمـع &lrm;آوری شـده، از نـرم&lrm; افـزار SPSS نسخه 21 استفاده شد. سوالات اصلی پرسشنامه شامل مواردی از خصوصیات فردی و حرفه &lrm;ای افراد مورد مطالعه، نوع و میزان وابستگی، تعداد دفعات مراجعه به جنگل، تغییر وضعیت وابستگی و دسترسی به جنگل در طی 10 سال گذشته و سایر موارد بود. محاسبه ضریب جینی در دو حالت با درآمد و بدون درآمد از جنگل و بررسی نرخ فقر در جوامع محلی، به تحلیل تأثیر جنگل‌ های هیرکانی بر کاهش فقر و نابرابری درآمدی پرداخت. یافته&lrm; ها: میانگین تعداد اعضای خانوار مورد بررسی در پژوهش 3/5 نفر بود. میانگین فاصله محل سکونت افراد مورد مطالعه از جنگل 4/1 کیلومتر بود. تعداد مراجعات به جنگل در فصول مختلف نشان‌ دهنده نوعی وابستگی بود؛ به‌ طوری &lrm;که پاسخ‌ دهندگان بیان کردند میانگین &lrm;های تعداد مراجعه در فصول بهار و تابستان (1/3 ± 1/9) و در فصول پاییز و زمستان (0/1 ± 1/8) بودند. تفاوت بین دو فصل از نظر آماری در سطح یک درصد معنی‌ دار بود. بر اساس نتایج، 88/7 درصد از افراد بیان کردند که از جنگل و محصولات جنگلی استفاده می &lrm;کنند. این میزان وابستگی بر اساس طیف لیکرت 2/7 یعنی بالاتر از حد متوسط (2/5) است. میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. بیشترین میزان استفاده از جنگل مربوط به جمع &lrm;آوری میوه &lrm;های جنگلی (184 نفر) بود و گیاهان دارویی (162 نفر) و هیزم (158 نفر) با اندکی اختلاف از همدیگر در رده&lrm; های بعدی قرار داشتند. بیشترین و کمترین میزان تغییر وابستگی به جنگل به &lrm;ترتیب در تأمین آب از جنگل (3/9) و تأمین مصالح برای ساخت خانه و انباری و اصطبل (1/4) بودند. در بین کالاها و خدمات استفاده شده از جنگل، دسترسی به تأمین مصالح برای ساخت خانه، انباری، اصطبل و علوفه حیوانات بیشتر دست &lrm;خوش تغییرات دسترسی کمتر شده است و دسترسی به مواد اولیه از جنگل برای ساخت صنایع دستی بهتر شده است. بر اساس نتایج، میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی 121 میلیون ریال بود. سهم درآمد حاصل از منابع جنگلی در بین خانوارها به &lrm;طور متوسط 24 درصد بود که از 4 تا 61 درصد متغیر بود. ضریب جینی در دو حالت درآمدهای حاصل از جنگل (0/4) و بدون درآمدهای حاصل از جنگل (0/52)، تفاوت معنی &lrm;داری را نشان داد. متغیر تحصیلات رابطه منفی و معنی &lrm;داری با وابستگی به جنگل دارند، بدین&lrm; معنا که افزایش سطح آموزش موجب جهت‌ گیری خانوارها به‌سوی کاهش بهره‌ برداری مستقیم از جنگل می‌ شود. مدل رگرسیونی حاکی از آن است که متغیرهای سن، سطح تحصیلات، اندازه خانوار، سطح زمین دیم زراعی و تعداد واحد دامی گوسفند تاثیر مهمی بر میزان وابستگی به جنگل داشته &lrm;اند. متغیرهای مذکور حدود 24 درصد از واریانس متغیر وابسته را تحت تأثیر قرار می &lrm;دهند. نتیجه&lrm; گیری: بر اساس نتایج، می &lrm;توان نتیجه گرفت که جنگل نقش مهمی را در اقتصاد و معیشت خانوارها بازی می &lrm;کند، به &lrm;طوری&lrm; که با متوسط سهم 24 درصدی منابع جنگلی در درآمد کل خانوار، حذف جنگل از درآمد کل خانوار، نابرابری درآمدی به &lrm;صورت معنی &lrm;داری افزایش پیدا می &lrm;کند. علاوه بر این، وابستگی اصلی خانوارها به جنگل برای جمع &lrm;آوری میوه&lrm; های جنگلی و گیاهان دارویی است. همچنین، دسترسی به منابع جنگلی نیز در طی سال &lrm;های گذشته دست&lrm; خوش تغییراتی شده است. بر اساس نتایج تحقیق، پیشنهادات کاربردی شامل ایجاد فرصت‌ های شغلی پایدار و جایگزین، توسعه آموزش‌ های محیط ‌زیستی و ترویج مشارکت اجتماعی، بهبود دسترسی به بازار و زیرساخت‌ ها، حمایت از برنامه‌ های مبتنی بر منابع جنگلی مانند جنگلداری مشارکتی و صنایع کوچک‌ مقیاس، و تقویت زنجیره‌ های ارزش افزوده بومی است. این اقدامات می‌ توانند وابستگی خانوارهای کم‌ درآمد به جنگل را کاهش، فشار بر منابع طبیعی را کم و عدالت اقتصادی و امنیت معیشتی جوامع جنگل‌ نشین را افزایش دهند.</div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Background: Hyrcanian forests, as one of Iran's vital natural resources, play a significant role in providing ecological and economic services. Sustainable management of these forests requires a detailed and comprehensive study of socioeconomic indicators that can help maintain and optimize these resources. Identifying these indicators not only affects the economic well-being of local communities but can also improve social and environmental conditions. The study of socioeconomic indices is particularly important in the sustainable management of Hyrcanian forests, as these indices are fundamental to the success of management programs. Local communities dependent on forest resources for their livelihoods must actively participate in decision-making and implementation processes to sustain their economic needs. Forests can also serve as a source of poverty reduction, as forest products—including timber, non-wood forest products, and ecosystem services (such as forest-based tourism)—provide substantial income for local households. The degree of community dependence on forests can be highly variable. The main objective of this study is to evaluate the status of socioeconomic indicators, emphasizing the impact of forest resources on the livelihood and economic welfare of local households and their role in reducing poverty and income inequality (measured by the Gini coefficient) among forest communities in the Hyrcanian forests of Chalus and Kelardasht. Methods: This research was conducted in areas covered by forest management plans in the Hyrcanian forests of northern Iran, specifically in Chalus and Kelardasht, western Mazandaran Province. Random sampling was employed to select households in the villages, considering the geographical distribution and ensuring access to respondents with diverse characteristics (e.g., age, gender, education level, and forest dependency). Data were collected using semi-structured questionnaires from 215 households during spring and summer of 2025. The questionnaire's validity was confirmed through the collective perspectives of university professors and natural resources experts, and its reliability was tested using Cronbach's alpha in a similar community (30 households). Data analysis included descriptive statistics and inferential tests, such as correlation analysis, using SPSS version 21. Key questionnaire topics included personal and professional characteristics, the type and extent of forest dependence, frequency of forest visits, changes in dependency, and access to forest resources over the past 10 years. The impact of Hyrcanian forests on poverty reduction and income inequality was analyzed by calculating the Gini coefficient both with and without forest income and examining poverty rates among local communities. Results: The average household size was 3.5 people, and the mean distance to the forest was 1.4 km. Seasonal visitation patterns reflected forest dependence, with respondents reporting more visits during spring and summer (3.1 ± 1.9) than autumn and winter (1.8 ± 0.1), showing a significant difference at the 1% level. Approximately 88.7% of respondents reported using forests and forest products, with an average dependence score of 2.7 on a Likert scale, above the midpoint. The most commonly used forest resources were forest fruits (n = 184), medicinal plants (n = 162), and fuelwood (n = 158). The highest and lowest dependency scores were for water supply from forests (3.9) and materials for building houses, barns, and stables (1.4), respectively. Among goods and services, access to raw materials for handicrafts was relatively better, while building materials and animal fodder varied more among households. The average monthly household income was 121 million rials, with forest income accounting for 24% of total income (ranging from 4% to 61%). The Gini coefficient differed significantly with (0.4) and without (0.52) forest income, indicating that forest income reduces income inequality. Education was negatively and significantly correlated with forest dependency, suggesting that higher education reduces reliance on direct forest exploitation. Regression analysis indicated that age, education level, household size, farmland area, and the number of livestock significantly influenced forest dependency, explaining approximately 24% of its variance. Conclusion: Based on the results, it can be concluded that forests play an important role in the economy and livelihoods of households. Forest resources contribute to approximately 24% of total household income, and removing this income would increase income inequality. The primary dependence of households on forests is for collecting forest fruits and medicinal plants. Additionally, access to forest resources has changed over the past decades. Based on these findings, practical recommendations include creating sustainable and alternative employment opportunities, promoting environmental education and community participation, improving market access and infrastructure, supporting forest-based programs (such as participatory forestry and small-scale industries), and strengthening indigenous value chains. These measures can reduce low-income households’ dependence on forests, alleviate pressure on natural resources, and enhance economic equity and livelihood security for forest-dwelling communities.  </div> ضریب جینی, معیشت, جوامع جنگل‎ نشین, جنگل ‎های هیرکانی, شاخص ‎های اقتصادی Economic indices, Gini coefficient, Hyrcanian forests, Livelihood, Local communities, Hyrcanian forests 158 169 http://ifej.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-365-5&slc_lang=fa&sid=1 Sajad Ghanbari سجاد قنبری Ghanbarisajad@gmail.com 100319475328460010980 100319475328460010980 Yes Department of Forestry, Ahar faculty of Agriculture and Natural Resources, University of Tabriz, Tabriz, Iran گروه مهندسی منابع طبیعی-جنگل داری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Vahid Moshtaghi وحید مشتاقی 100319475328460010981 100319475328460010981 No Department of Forestry, Ahar Faculty of Agriculture and Natural Resources, University of Tabriz, Tabriz, Iran گروه مهندسی منابع طبیعی-جنگل داری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Omid Fathizadeh امید فتحی زاده 100319475328460010982 100319475328460010982 No Department of Forestry, Ahar Faculty of Agriculture and Natural Resources, University of Tabriz, Tabriz, Iran گروه مهندسی منابع طبیعی-جنگل داری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران