Ecology of Iranian Forests

fa اولویت‌بندی عوامل محیطی موثر بر پراکنش جنگل‌های مانگرو ایران با رویکرد دلفی Prioritization of Factors Affecting the Distribution of Iranian Mangrove Forests Using the Delphi Approach تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جنگل‌های مانگرو از مهم‌ترین و حساس‌ترین اکوسیستم‌های ساحلی جهان به &lrm;شمار می‌روند و نقش اساسی در حفاظت از سواحل، تثبیت رسوبات، تعدیل اقلیم محلی، حفظ تنوع &lrm;زیستی و تأمین معیشت جوامع محلی دارند. این اکوسیستم‌ها به &lrm;دلیل توانمندی‌های طبیعی خود در جذب کربن و کاهش اثرات سیلاب‌های ساحلی، اهمیت جهانی و منطقه‌ای دارند. در سال‌های اخیر، جنگل‌های مانگرو با تهدیدهای فزاینده‌ای مواجه شده‌اند که منشأ آن‌ها ترکیبی از عوامل انسانی و تغییرات اقلیمی است. تخریب سواحل، فعالیت‌های صنعتی، برداشت بی‌رویه منابع طبیعی، آلودگی‌های نفتی و تغییر کاربری اراضی همراه با افزایش دما، تغییر الگوهای بارش، بالا آمدن سطح آب دریا و تشدید رخدادهای حدی اقلیمی، از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده این اکوسیستم‌ها محسوب می‌شوند. در ایران، گونه حرا (Avicennia marina) به‌عنوان گونه غالب جنگل‌های مانگرو در سواحل جنوبی کشور پراکنش دارد و اهمیت اقتصادی، محیط زیستی و حفاظتی بالایی دارد. این گونه در تثبیت رسوبات، کاهش فرسایش ساحلی، تأمین زیستگاه برای آبزیان و پرندگان و بهبود کیفیت آب نقش مؤثری را ایفا می‌کند. با توجه به فشارهای ناشی از رشد جمعیت، مشکلات اقتصادی، محدودیت منابع طبیعی و اثرات تغییرات آب و هوایی، لزوم تدوین برنامه‌های مدیریتی کارآمد با محوریت حفاظت، احیا و جنگل‌کاری این اکوسیستم‌ها بیش از پیش احساس می‌شود. شناسایی مناطق دارای پتانسیل بالا برای احیا و حفاظت جنگل‌های حرا، گامی ضروری در موفقیت برنامه‌های مدیریتی به&lrm; شمار می‌رود. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر پراکنش گونه حرا به &lrm;منظور پشتیبانی از برنامه‌های حفاظت و احیا است. مواد و روش‌ها: در این مطالعه، ابتدا با مرور جامع مطالعات انجام‌شده در سطح جهانی و ملی، مجموعه‌ای از عوامل مؤثر بر پراکنش گونه حرا شناسایی شد. این عوامل شامل متغیرهای اقلیمی، فیزیکی، هیدرودینامیکی، شیمیایی و انسانی بودند. پس از استخراج اولیه شاخص‌ها، فرآیند غربال‌گری با هدف انتخاب عوامل مؤثرتر انجام شد تا تنها متغیرهایی که بیشترین تأثیر را بر پراکنش گونه A. marina داشتند و داده‌های آن‌ها در دسترس بودند، وارد مراحل تحلیل گردند. برای تعیین ضریب اهمیت هر عامل، از روش دلفی و نظر کارشناسان و متخصصان حوزه منابع طبیعی، محیط &lrm;زیست و اکوسیستم‌های ساحلی استفاده شد. پرسشنامه‌هایی در اختیار 20 نفر از متخصصان و کارشناسان خبره و محقق در زمینه جنگل‌های مانگرو که شناخت کاملی از این منطقه داشتند قرار گرفت. براساس نظر متخصصان مهم ترین شاخص ها تعیین &lrm;شده، پس از تعیین وزن و اهمیت شاخص‌ها به اولویت‌بندی هریک اقدام شد. یافته‌ها: در مجموع، 47 شاخص مؤثر بر پراکنش رویشگاه‌های حرا شناسایی شدند که منشأ آن‌ها محیطی بود. این شاخص‌ها در قالب سه معیار اصلی و 10 زیرمعیار دسته‌بندی شدند. سه معیار اصلی عبارت بودند از: اقلیم، ویژگی‌های آب دریا و ویژگی‌های زمین. زیرمعیارهای تعیین‌شده شامل بارش، دما، جزر و مد، رطوبت، ویژگی‌های فیزیکی زمین، باد، تبخیر، موج، شوری و کیفیت آب بودند. تحلیل وزن‌دهی شاخص‌ها نشان داد که هر یک از این زیرمعیارها به&lrm; میزان متفاوتی در پراکنش گونه حرا مؤثر هستند. در سطح شاخص‌های جزئی، عواملی مانند شکل کرانه، بافت و شیب زمین، میزان رسوب‌گذاری و ویژگی‌های فیزیکی بستر بیشترین تأثیر را داشتند، در حالی&lrm; که شاخص‌های شیمیایی آب مانند میانگین کلروفیل نقش کمتری را در پراکنش این گونه ایفا کردند. همچنین، مشخص شد که شاخص‌های انسانی مانند اثرات فعالیت‌های ساحلی و تغییر کاربری اراضی، اگرچه کمتر از شاخص‌های طبیعی، اما به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم بر پراکنش گونه تأثیرگذار بودند. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، از میان سه معیار اصلی، ویژگی‌های زمین به‌عنوان مهم‌ترین عامل مؤثر بر پراکنش گونه حرا شناسایی شدند. همچنین از میان 10 زیرمعیار، ویژگی‌های فیزیکی زمین بیشترین نقش را در تعیین رویشگاه‌های مناسب ایفا کردند. در سطح شاخص‌ها، شکل کرانه بیشترین و میانگین کلروفیل آب کمترین تأثیر را بر پراکنش گونه A. marina در جنگل‌های مانگرو جنوب کشور داشتند. این یافته‌ها با ارائه اولویت‌بندی و تعیین درجه اهمیت عوامل مؤثر می‌توانند به‌عنوان ابزار پشتیبان تصمیم‌گیری برای مدیران و برنامه‌ریزان منابع طبیعی مورد استفاده قرار گیرند و نقش مؤثری را در افزایش کارایی برنامه‌های حفاظت، احیا و مدیریت پایدار جنگل‌های مانگرو ایفا کنند. نتایج به &lrm;دست&lrm; آمده می‌توانند در تعیین مناطق اولویت‌دار برای جنگل‌کاری، مدیریت مخاطرات ناشی از فرسایش ساحلی، حفاظت از گونه‌های جانبی و همزیست، افزایش ظرفیت اکوسیستم و بهبود برنامه‌های مدیریت اکوسیستم نقش مؤثری داشته &lrm;باشند. استفاده از این یافته‌ها امکان توسعه برنامه‌های جامع مدیریتی مبتنی &lrm;بر حفاظت اکوسیستم، تعامل مؤثر با جوامع محلی، بهینه‌سازی تخصیص منابع مالی و انسانی، افزایش آگاهی عمومی و کاهش اثرات مخرب عوامل انسانی و تغییرات اقلیمی را فراهم می‌آورد. در نهایت، به‌کارگیری این ابزار در سیاست‌گذاری‌های محیط &lrm;زیستی، طراحی پروژه‌های احیا، برنامه‌های آموزشی و اقدامات حفاظتی جامع، می‌تواند تأثیرات مثبت بلندمدتی بر حفظ پایداری زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی سواحل جنوبی کشور داشته باشد و راهکارهای عملی را برای مقابله با تهدیدات اقلیمی و انسانی ارائه نماید.</div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Background: Mangrove forests are among the most important and sensitive coastal ecosystems worldwide, playing a fundamental role in shoreline protection, sediment stabilization, local climate regulation, biodiversity conservation, and supporting the livelihoods of coastal communities. Owing to their natural capacity for carbon sequestration and mitigation of coastal flooding impacts, these ecosystems possess significant global and regional importance. In recent decades, mangrove forests have been increasingly threatened by a combination of anthropogenic pressures and climate change. Coastal degradation, industrial activities, overexploitation of natural resources, oil pollution, and land-use change, together with rising temperatures, altered precipitation patterns, sea-level rise, and intensified extreme climatic events, are considered the main drivers of mangrove degradation. In Iran, the mangrove species Avicennia marina is the dominant component of mangrove forests along the southern coasts and holds high ecological, environmental, and conservation value. This species plays a crucial role in sediment stabilization, reduction of coastal erosion, provision of habitats for aquatic organisms and birds, and improvement of water quality. Considering the pressures caused by population growth, economic challenges, limited natural resources, and climate change impacts, the development of effective management programs focusing on conservation, restoration, and afforestation of mangrove ecosystems has become increasingly necessary. Identifying areas with high potential for mangrove restoration and protection is a critical step toward the success of such management programs. The main objective of this research is to identify and prioritize factors influencing the distribution of the A. marina species to support conservation and restoration programs. Methods: In this study, a comprehensive review of national and international literature was first conducted to identify factors affecting the distribution of A. marina. These factors included climatic, physical, hydrodynamic, chemical, and human-related variables. Following the initial extraction of indicators, a screening process was carried out to select the most influential variables with available and reliable data. The importance of each factor was determined using the Delphi method based on the opinions of experts in natural resources, environmental sciences, and coastal ecosystems. This process involved several rounds of feedback and revision to achieve expert consensus and to quantitatively assign weights to each indicator. Questionnaires were provided to 20 specialists, experts, and researchers in the field of mangrove forests who had a thorough understanding of this region. Based on the opinions of experts, the most important indicators were determined and each was prioritized after determining the weight and importance of the indicators. Results: In total, 47 indicators influence the distribution of mangrove habitats, originating from both environmental and human factors. These indicators were classified into three main criteria and ten sub-criteria. The main criteria included climate, seawater characteristics, and land characteristics. The ten sub-criteria consisted of precipitation, temperature, tides, humidity, physical land features, wind, evaporation, waves, salinity, and water quality. Weight analysis revealed that these sub-criteria have varying degrees of influence on the distribution of A. marina. At the individual indicator level, factors such as shoreline shape, soil texture and slope, sedimentation rate, and physical characteristics of the substrate exhibited the highest influence, whereas chemical water indicators, such as mean chlorophyll concentration, showed relatively lower importance. Human-related indicators, including coastal activities and land-use change, although less influential than natural factors, were found to affect mangrove distribution both directly and indirectly. Conclusion: Among the three main criteria, land characteristics were identified as the most critical factor influencing the distribution of A. marina. Among the nine sub-criteria, physical land features played the most significant role in determining suitable habitats. At the indicator level, shoreline shape had the highest impact, while mean chlorophyll concentration had the lowest. By prioritizing and quantifying the importance of influencing factors, the findings of this study can serve as an effective decision-support tool for natural resource managers and planners, enhancing the efficiency of conservation, restoration, and sustainable management programs for mangrove forests. The results can guide the identification of priority areas for afforestation, management of coastal erosion risks, protection of associated species, enhancement of ecosystem capacity, and improvement of ecosystem management strategies. The utilization of these findings enables the development of comprehensive management programs based on ecosystem protection, effective engagement with local communities, optimization of financial and human resource allocation, increased public awareness, and reduction of detrimental impacts of human activities and climate change. Ultimately, the use of this tool in environmental policy-making, restoration project design, educational programs, and integrated conservation measures can contribute to long-term environmental, social, and economic sustainability of Iran’s southern coastal regions and provide practical solutions to address human-induced and climate-related threats.  </div> اقلیم, جنگل‌های مانگرو, حرا, خلیج فارس, دلفی Avicennia marina, Climate, Delfi, Mangrove Forest, Persian Gulf 44 56 http://ifej.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-141-1&slc_lang=fa&sid=1 Zahra Mehrabanfar زهرا مهربان فر zmehrabanfar@ut.ac.ir 100319475328460010852 100319475328460010852 No Department of Forestry and Forest Economics, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran گروه جنگل‎داری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران Jahangir Feghhi جهانگیر فقهی jfeghhi@ut.ac.ir 100319475328460010853 100319475328460010853 Yes Department of Forestry and Forest Economics, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran گروه جنگل‎داری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران Afshin Danehkar افشین دانه کار danehkar@ut.ac.ir 100319475328460010854 100319475328460010854 No Department of Environmental Science, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran گروه محیط ‎‌زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران Parvaneh Sobhani پروانه سبحانی sobhani.pa@lu.ac.ir 100319475328460010855 100319475328460010855 No Department of Environmental Science, Faculty of Natural Resources, University of Lorestan, Khoramabad, Iran گروه محیط‎‌ زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران